Ауыл шаруашылығы ландшафттарының агроэкологиялық әлеуетін бағалау әдістеріне аналитикалық шолу
DOI:
https://doi.org/10.32523/qesah507Кілт сөздер:
агроэкологиялық әлеует, ауыл шаруашылық ландшафттары, климаттық әлеуетті өнімділік, климаттық модель, географиялық ақпараттық жүйелер, қашықтықтан зондтау, тұрақты ауыл шаруашылығыАңдатпа
Ауыл шаруашылығы өндірісінің тұрақты дамуы табиғи ресурстарды тиімді пайдалануға, климаттық тәуекелдерді ғылыми негізде бағалауға және ауыл шаруашылық ландшафттарының агроэкологиялық әлеуетін дұрыс анықтауға тікелей байланысты. Климаттың жаһандық өзгеруі, жер ресурстарының деградациясы, су тапшылығы мен антропогендік қысымның күшеюі жағдайында агроэкологиялық әлеуетті бағалау әдістерін жетілдіру қазіргі аграрлық ғылымның маңызды бағыттарының біріне айналды. Соған қарамастан халықаралық ғылыми әдебиеттерде қолданылатын математикалық, биофизикалық, энергетикалық, статистикалық және геоақпараттық моделдердің теориялық негіздері, қолданылу ерекшеліктері және өзара байланыстары бірыңғай жүйеде жеткілікті деңгейде жинақталмаған.
Осы зерттеуде ауыл шаруашылық ландшафттарының агроэкологиялық әлеуетін бағалауда қолданылатын қазіргі ғылыми әдістерге жүйелі аналитикалық шолу жүргізу, олардың негіздерін, есептеу қағидаларын, қолданылу ерекшеліктерін, артықшылықтары мен кемшіліктерін салыстырмалы тұрғыда талдау, ғылыми синтездеу және әдіснамалық жүйелеу тәсілдеріне негізделді.
Әдебиеттерді талдау нәтижесінде агроэкологиялық әлеуетті бағалау әдістерінің қарапайым эмпирикалық модельдерден кеңістік-уақыттық талдау, қашықтықтан зондтау, географиялық ақпараттық жүйелер, ERA5 қайта талдау материалдары, статистикалық модельдер және цифрлық технологияларды біріктіретін кешенді тәсілдерге дейін эволюциялық даму жолынан өткені анықталды. Miami және Thornthwaite Memorial модельдерінің климаттық әлеуетті бағалаудағы маңызы, NPP, PNPP, HNPP және CRUE көрсеткіштерінің биологиялық өнімділікті бағалаудағы рөлі, сондай-ақ Mann-Kendall, Sen`s Slope, GTWR және LMG әдістерінің кеңістік-уақыттық заңдылықтарды анықтаудағы тиімділігі жүйелі түрде талданды. Сонымен қатар қашықтықтан зондтау деректері, геоақпараттық жүйелер мен цифрлық мониторинг технологияларын қолданудың агроэкологиялық бағалаудың дәлдігін арттырудың маңызы айқындалды.
Зерттеу нәтижесінде агроэкологиялық әлеуетті бағалау әдістерінің теориялық және әдіснамалық негіздері жүйеленіп, оларды кешенді қолданудың ғылыми артықшылықтары негізделді. Әртүрлі модельдерді интеграциялау табиғи ресурстардың өнімділік әлеуетін неғұрлым дәл бағалауға, климаттық өзгерістердің ықпалын нақты болжауға және ауыл шаруашылық өндірісін ғылыми негізде жоспарлауға мүмкіндік беретіні көрсетілді.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
Adilbektegi, G. A., Mustafayev, Zh. S., Uvatayeva, T. K., Dulatbekova, Z. N., & Jozef, M. (2019). Quantitative and qualitative assessment of biological and ecological potential of the landscapes of southern Kazakhstan. Series of geology and technical sciences, 6(438), 96-103. https://doi.org/10.32014/2019.2518-170X.160 DOI: https://doi.org/10.32014/2019.2518-170X.160
Akhmetov, B. Zh., Kassenova, A. Zh., Merzlyakov, O. E., & Tatarintsev, L. M. (2023). Modeling sustainable agricultural land use based on the agroecological assessment of the territory. Sustainable Development of Mountain Territories, 1(15). https://naukagor.ru DOI: https://doi.org/10.21177/1998-4502-2023-15-1-17-26
Akimbekova, G., Shulenbayeva, F., Aitkhozhayeva, G., Zhumasheva, S., Khan, Y., & Daniyarova, M. (2025). Efficient Use of agricultural production resource potential: theory and practice. International Journal of Transport Development and Integration, 20(11), 4919-4927. https://doi.org/10.18280/ijsdp.201130 DOI: https://doi.org/10.18280/ijsdp.201130
Arystanov, A. Sagin, J., Karabkina, N., Arystanova, R., Yermekov F., Kabzhanova G., Bekseitova R., Aktymbayeva A., & Kutymova N. (2025). Automatic classification of agricultural crops using Sentinel-2 data in the rainfed zone of Southern Kazakhstan. Agronomy, 15(9). https://www.mdpi.com/20734395/15/9/2040 DOI: https://doi.org/10.3390/agronomy15092040
Farah, A., Mohamud, M., Musse O., & Nor, B. (2025). The multifaceted impact of climate change on agricultural productivity: a systematic literature review of SCOPUS-indexed studies (2015-2024). Springer Nature Link, 6(397). https://doi.org/10.1007/s43621-025-01229-2 DOI: https://doi.org/10.1007/s43621-025-01229-2
Cénet, A.,Viaud, V., & Voisin, L. (2024). A methodological framework to enhance potential spatial planning to support agroecological transition at the scale of local territories. Land, 13(10), 1-17. https://doi.org/10.3390/land13101707 DOI: https://doi.org/10.3390/land13101707
Usman, A., & Mamman, M. (2022). Spatio-temporal analysis of dry spell for agricultural decision support in North-Central Nigeria. International Journal of Transport Development and Integration, 9(1), 1-7. https://doi.org/10.18280/eesrj.090101 DOI: https://doi.org/10.18280/eesrj.090101
Almanova, Z., Kenzhegulova, S., Kashkarov, A., Kekilbayeva, G., Ussalinov, E., Yerzhan, D., Zhakenova, A., & Zvyagin, G. (2023). Changes in soil fertility indicators after long-term agricultural use in Northern Kazakhstan. International Journal of Transport Development and Integration, 18(5), 1045-1053. https://doi.org/10.18280/ijdne.180504 DOI: https://doi.org/10.18280/ijdne.180504
Omar, A. O., Alasow, A. A., Farah, A. A., & Shahid, Sh. (2025). Spatiotemporal analysis of agricultural drought severity and hotspots in Somaliland. International Journal of Transport Development and Integration, 19(11), 4135-4146. https://doi.org/10.18280/ijsdp.191104 DOI: https://doi.org/10.18280/ijsdp.191104
Babyenda, P., Kabubo-Mariara, J., & Odhiambo, S. (2023). Climate variability and agricultural productivity in Uganda. African Journal of Agricultural and Resource Economics, 18(1), 14-38. https://doi.org/10.53936/afjare.2023.18(1).2 DOI: https://doi.org/10.53936/afjare.2023.18(1).2
Bouteska, A., Taimur Sharif, T., Faruk Bhuiyan, F., & Zoynul, M. A. (2024). Impacts of the changing climate on agricultural productivity and food security: evidence from Ethiopia. Journal of Cleaner Production, 449, 141793. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2024.141793 DOI: https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2024.141793
Borankulova, G., Altybayev, G., Tungatarova, A., Yeraliyeva, B., Dulatbayeva, S., Murzakhmetov, A., & Bekbolatov, S. (2025). Development of real-time water-level monitoring system for agriculture. Sensors, 25(17), 1-20. https://doi.org/10.3390/s25175564 DOI: https://doi.org/10.3390/s25175564
Putra, B. D., Salman, D., Nadja, R., & Jamil, M. H. (2025). Mapping and categorizing Self-Help Agricultural Training Centers (SARTC) in South Sulawesi, Indonesia. International Journal of Transport Development and Integration, 19(6), 2295-2301. https://doi.org/10.18280/ijsdp.190628 DOI: https://doi.org/10.18280/ijsdp.190628
Zouré, Ch. O. (2025). On the performance of traditional agroecological practices in mitigating the effects of climate variability on ecosystems: a case study in Northern Burkina Faso. Applied and Environmental Soil Science, 2025, 8855588. https://doi.org/10.1155/aess/8855588 DOI: https://doi.org/10.1155/aess/8855588
Dang, C., Shao, Z., Huang, X., Zhuang, O., Cheng, G., & Qian, J. (2023). Climate warming-induced phenology changes dominate vegetation productivity in Northern Hemisphere ecosystems. Ecological Indicators, 151(2023), 1-10. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2023.110326 DOI: https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2023.110326
Pearson, D. (2020). Key Roles for landscape ecology in transformative agriculture using Aotearoa - New Zealand as a case example. Land, 9(5), 1-25. https://doi.org/10.3390/land9050146 DOI: https://doi.org/10.3390/land9050146
Shi, D., Wang, S., Zhuang, Q., Yang, Z., Wang, Y., & Jin, X. (2025). Spatiotemporal dynamics of climate potential productivity of agricultural ecosystems in Liaoning Province, China, During 1950-2023. Agronomy, 15(12), 1-24. https://doi.org/10.3390/agronomy15122697 DOI: https://doi.org/10.3390/agronomy15122697
Castorena, E., Gómez, G., & Solorio, C. (2023). The agricultural potential of a region with semidry, warm and temperate subhumid climate diversity through agroecological zoning. Sustainability, 15(12), 1-18. https://doi.org/10.3390/su15129491 DOI: https://doi.org/10.3390/su15129491
Fang, G., Wang, C., Dong, T., Wang, Z., Cai, C., Chen, J., Liu, M., & Zhang, H. (2025). A landspace-clustering zoning strategy to map multi-crops in fragmented Cropland Regions using Sentinel-2 and Sentinel-1 imagery with feature selection. Agriculture, 15(2), 1-25. https://doi.org/10.3390/agriculture15020186 DOI: https://doi.org/10.3390/agriculture15020186
Faraslis, I., Dalezios, N., Alpanakis, N., Tziatzios, G., Spiliotopoulos, M., Sakellariou, S., Sidiropoulos, P., Dercas, N., Dominguez, A., Martinez-López, J., López-Urrea, R., Karam, F., Amami, H., & Nciri, R. (2023). Remotely sensed agroclimatic classification and zoning in water-limited mediterranean areas towards sustainable agriculture. Remote Sensing, 15(24), 1-26. https://doi.org/10.3390/rs15245720 DOI: https://doi.org/10.3390/rs15245720
García, J., Isaza, S., & Castaneda, D. (2024). Los faros agroecológicos: una metodología para el escalamiento de la agroecología en América Latina. Revista Brasileira de Educação do Campo, 7(2022), 1-24. https://doi.org/10.20873/uft.rbec.e13853 DOI: https://doi.org/10.20873/uft.rbec.e13853
Karatayev, M., Clarke, M., Salinkov, V., Beksetova, R., & Nizamova, M. (2025). Monitoring climate change, drought conditions and wheat production in Eurasia: the case study of Kazakhstan. Cell Press journal, 8(1), 1-13. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2021.e08660 DOI: https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2021.e08660
Zhang, L., Xiao, O., Yu, H., Zhao, T., Liu, S., Yang, L., He, Y., Luo, Y., & Lu, Y. (2022). Effects of climate changes on the pasture productivity from 1961 to 2016 in Sichuan Yellow River Source, Qinghai-Tibet Plateau, China. Frontiers. 10(2022), 1-11. https://doi.org/10.3389/fevo.2022.908924 DOI: https://doi.org/10.3389/fevo.2022.908924
Bi, M., Ren, F., Xu, Y., Guo, X., Zhou, X., Bersselaar, D., Li, X., & Ren, H. (2025). Impact assessment of climate change on climate potential productivity in Central Africa based on high spatial and temporal resolution data. Land, 14(8), 1-16. https://doi.org/10.3390/land14081535 DOI: https://doi.org/10.3390/land14081535
Bi, M., Wan, L., Zhang, Zh., Zhang, X., & Yu, Ch. (2023). Spatio-temporal variation characteristics of North Africa’s climate potential productivity. Land, 12(9), 1-17. https://doi.org/10.3390/land12091710 DOI: https://doi.org/10.3390/land12091710
Mehmood, K., Anees, Sh., Rehman, A., Rehman, N., Muhammad, S., Shahzad, F., Liu, Q., Alharbi, S., Alfarraj, S., Ansari, M., & Khan, W. (2024). Assessment of climatic influences on net primary productivity along elevation gradients in temperate ecoregions. Trees, Forests and People, 18(2024), 1-20. https://doi.org/10.1016/j.tfp.2024.100657 DOI: https://doi.org/10.1016/j.tfp.2024.100657
Cossel, M., Scordia, D., Altieri, M., & Gresta, F. (2025). Spotlight on agroecological cropping practices to improve the resilience of farming systems: a qualitative review of meta-analytic studies. Frontiers, 7(2025), 1-16. https://doi.org/10.3389/fagro.2025.1495846 DOI: https://doi.org/10.3389/fagro.2025.1495846
Mustafayev, Zh., Skorintseva, I., Toletayev, A., Kuderin, A., & Omarov, A. (2024). Assessment of soil resources of agricultural landscapes in Turkestan region of the Republic of Kazakhstan based on agrochemical indexes. Open Geosciences, 16(1), 1-14. https://doi.org/10.1515/geo2022-0652 DOI: https://doi.org/10.1515/geo-2022-0652
Mustafayev, Zh., Medeu, A., Skorintseva, I., Bassova, T., & Aldazhanova, G. (2024). Improvement of the Methodology for the Assessment of the AgroResource potential of agricultural landscapes. Sustainability, 16(1), 1-16. https://doi.org/10.3390/su16010419 DOI: https://doi.org/10.3390/su16010419
Mustafayev, Zh., Toletayev, A., Skorintseva, I., Bassova, T., & Omarov, A. (2024). Assessment of the agrobiological resources of agricultural landscapes in the Turkestan Region of the Republic of Kazakhstan under changing climate conditions. Hydrometeorology and ecology, 113(2), 113-127. https://doi.org/10.54668/2789-6323-2024-113-2-113-127 DOI: https://doi.org/10.54668/2789-6323-2024-113-2-113-127
Mustafayev, Zh. (2017). Agricultural land reclamation in Kazakhstan: development, analysis, and evaluation. Environmental Engineering, 1(2017), 87-93. https://cyberleninka.ru/article/n/melioratsiya-selskohozyaystvennyh-zemel-v-kazahstane-razvitie-analiz-i-otsenka
Mustafayev, Zh., & Ryabtsev, A. (2012). Adaptive-landscape land reclamation in Kazakhstan. (Adaptivno-landshaftnyye melioratsii zemel’ v Kazakhstane in Russian). Taraz: BIG NEO-SERVICE.
Conserva, M., Wilson, A., Stanton, C., Batchu, V., & Gulshan, V. (2025). Mapping farmed landscapes from remote sensing. arXiv. https://arxiv.org/html/2506.13993v2
Nasiyev, B., Karynbayev, A., Mukhambetov, B., Ongayev, M., Nurgaziyev, R., Akhmetaliyeva, A., Sungatkyzy, S., Auzhanova, M., & Okshebayev, A. (2025). Development of agriculture under the influence of ESG principles: opportunities for sustainable soil management. International Journal of Sustainable Development and Planning, 20(5), 2115-2125. https://doi.org/10.18280/ijsdp.200527 DOI: https://doi.org/10.18280/ijsdp.200527
Plokhikh, R., Shokparova, D., Fodor, G., Berghauer, S., Tóth, A., Suymukhanov, U., Zhakupova, A., Varga, I., Zhu, K., & Dávid, L. (2023). Towards sustainable pasture agrolandscapes: a landscape-ecologicalindicative approach to environmental audits and impact assessments. Sustainability, 15(8), 1-15. https://doi.org/10.3390/su15086913 DOI: https://doi.org/10.3390/su15086913
Pashkov, S. V., & Mazhitova, G. Z. (2021). Digitalization of agriculture in Kazakhstan: regional experience. Geographical Bulletin, 4(59), 27-41. https://cyberleninka.ru/article/n/tsifrovizatsiya-zemledeliya-v-kazahstane-regionalnyy-opyt/viewer DOI: https://doi.org/10.17072/2079-7877-2021-4-27-41
Pashkov, S.V. (2021). Agrolandscape zoning of the North Kazakhstan Region: environmental prerequisites. Geosphere Research, 3(2021), 92-103. https://vital.lib.tsu.ru/vital/access/services/Download/koha:000722784/SOURCE1?view=true DOI: https://doi.org/10.17223/25421379/20/7
Saikia, R., Patgiri, D., Deka, B., Bharteey, P., Dutta, S., Thakuria, R., Dutta, M,. Borah, S., Sadhukhan, R., Chakraborty, R., Choudhury, V,. Saikia, P., Gogoi, D., & Das, S. (2025). Mapping agro-potential through evaluating soil suitability and crop productivity using geospatial techniques. Environmental Monitoring and Assessment, 197, 1296. https://doi.org/10.1007/s10661-025-14748-2 DOI: https://doi.org/10.1007/s10661-025-14748-2
Reingard, Ya. R., & Nezhevlyak, O. V. (2006). Problems of the agroecological assessment of the soil cover of the Omsk Region. Omsk Scientific Bulletin, 6(41), 142-144. https://cyberleninka.ru/article/n/problemy-agroekologicheskoy-otsenki-pochvennogo-pokrovaomskoy-oblasti/viewer
Dib, S., & Sardou, A. (2025). Climate-resilient agriculture in Algeria: a territorial analysis of crop diversification and water management strategies. Journal of Sustainable Development and Planning, 20(7), 2829-2842. https://doi.org/10.18280/ijsdp.200708 DOI: https://doi.org/10.18280/ijsdp.200708
Anand, S., Rosa, L., Mohanty, B., Nithya, R. & Calabrese, N. (2025). Balancing productivity and climate impact: a framework to assess climate-smart irrigation. Advancing Earth and Space Sciences, 13(11), 1-16. https://doi.org/10.1029/2025EF006116 DOI: https://doi.org/10.1029/2025EF006116
Salimbayeva, R., Daulbayeva, A., Moldagazyyeva, Zh., & Yessenkulova, Zh. (2025). Analysis of soil and water pollution levels in the Karaganda Region. Geography and Water Resources, 3(2025), 11-22. https://doi.org/10.55764/2957-9856/2025-3-11-22.28 DOI: https://doi.org/10.55764/2957-9856/2025-3-11-22.28
Tamru, S., Hansen, J., Stephen Z. S., Tesfaye, A., Minten, B., Teferi, D., Radeny, M., Tesfaye, K. & Solomon, D. (2025). Climate information services enhance farmers’ resilience to climate change: impacts on agricultural productivity. Climate Risk Management, 49(2025), 1-10. https://doi.org/10.1016/j.crm.2025.100724 DOI: https://doi.org/10.1016/j.crm.2025.100724
Toletayev, A., Mustafayev, Zh., Skorintseva, I., Bassova, T., & Omarov, A. (2024). Assessment of agroclimatic resources in agricultural landscapes of the Turkestan region of the Republic of Kazakhstan. Journal of Water and Land Development, 62(7-9), 76-87. https://doi.org/10.24425/jwld.2024.151555 DOI: https://doi.org/10.24425/jwld.2024.151555
Carr, T., Addo, F., Palazzo, A., Havlik, P., Guzman, K., Ali, Z., Green, R., Hadida, G., Segnon, A., Zougmore, R., & Scheelbeek, P. (2024). Addressing future food demand in the Gambia: can increased crop productivity and climate change adaptation close the supply - demand gap? Food Security, 16(3), 691-704. https://doi.org/10.1007/s12571-024-01444-1 DOI: https://doi.org/10.1007/s12571-024-01444-1
Tursynbaev, N. A., Kuzhevskaya, I. V., Tatarintsev, L. M., & Ospanova, A. A. (2023). Assessment of the environmental state and sustainability of agrolandscape at the local level. Sustainable Development of Mountain Territories, 3(15), 662-671. https://dx.doi.org/10.21177/1998-4502-2023-15-3-662-671 DOI: https://doi.org/10.21177/1998-4502-2023-15-3-662-671
Guo, X., Arshad, M., Zhao, Y., Gong, Y., & Li, H. (2023). Effects of climate change and grazing intensity on grassland productivity - a case study of Inner Mongolia, China. Heliyon, 9(7), 1-8. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2023.e17814 DOI: https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2023.e17814
Xue, Y., Liang, H., Ma, Y., Xue, G., & He, J. (2023). The impacts of climate and human activities on grassland productivity variation in China. Remote Sensing, 15(15), 1-18. https://doi.org/10.3390/rs15153864 DOI: https://doi.org/10.3390/rs15153864
Zhu, H., & Li, C. (2025). Global climate convergence from 1980 to 2022 led to significant increase in vegetation productivity. Land, 14(3), 1-18. https://doi.org/10.3390/land14030570 DOI: https://doi.org/10.3390/land14030570
Adams, B., White, A., & Lenton, T. M. (2004). An analysis of some diverse approaches to modelling terrestrial net primary productivity. Ecological Modelling, 177(3-4), 353–391. https://doi.org/10.1016/j.ecolmodel.2004.03.014 DOI: https://doi.org/10.1016/j.ecolmodel.2004.03.014
Kong, F., Li, T., Zhang, W., Yin, P., Liu, F., Lan, T., Feng, D., Wang, X. & Yuan, J. (2024). Improvement of climate resource utilization in the southwestern hilly region through the construction of a new multi-maturing cropping system. Agronomy, 14(6), 1-16. https://doi.org/10.3390/agronomy14061154 DOI: https://doi.org/10.3390/agronomy14061154
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Кожакметова Лайла Таймыровна , Гульмира Адильбектеги (Автор)
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
