Моңғол Алтай және Қазақстан Алтай тауларындағы туризмнің экологиялық ізінің өсу үрдістері

Авторлар

DOI:

https://doi.org/10.32523/47t96918

Кілт сөздер:

Алтай жотасы, экологиялық туризм, парниктік газдар, өсу үрдістері

Аңдатпа

Төрт мемлекеттің шекарасы бойымен созылып жатқан Алтай таулы жотасы ежелгі адамзат тіршілігінің іздерін сақтаған археологиялық мұраларымен, мәңгі қарлы шыңдары мен мұздықтарымен, көркем табиғи ландшафттарымен, шипалы минералды қайнарларымен және өзен-көлдерімен көптеген туристерді өзіне тартады. Қазақстан мен Моңғолия аумағында Алтай өңіріндегі туризмнің сан алуан түрлерінің ішінде экологиялық туризм (эко-туризм) қарқынды дамып келе жатқанымен, оның қоршаған ортаға тигізетін теріс әсерлері жөнінде ғылыми еңбектерде жиі айтылып келеді. Соңғы жылдары жүргізілген зерттеулерде туризмнің экологиялық ізі нақты сандық көрсеткіштер арқылы өлшенген. Аталған мақалада осы зерттеу жұмыстарының қорытынды нәтижелері парниктік газдар индикаторлары негізінде есептеліп ұсынылады. Туризмнің қоршаған ортаға әсері түрлі факторлар бойынша көмірқышқыл газының (CO₂) эквивалентіне айналдыру арқылы өзара салыстырылып, бес жылдық динамикалық талдау негізінде болашақ өсім үрдістері айқындалды. Зерттеу нәтижелері бойынша Моңғол Алтайында таңдалған туристік маршруттар аясында туризмнен бөлінетін парниктік газдар көлемі ең жоғарғы шегіне жетіп, 2024 жылдан бастап төмендеу үрдісі байқалса, Қазақстандық Алтайда туризмнен туындайтын парниктік газдар көлемі әлі де шекті деңгейге жетпегенімен, тұрақты өсім кезеңінде екені анықталды. Туризмді ғылыми негізде дұрыс жоспарлап, тиімді ұйымдастырмаған жағдайда экологиялық тұрғыдан осал экожүйелерге айтарлықтай теріс әсер ету қаупі бар екені мақаладағы талқылау бөлімінде жан-жақты негізделіп көрсетіледі.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяндары

  • Yerbakhyt Badyelgajy, Otgontenger University

    PhD candidate, Department of Business Administration, Otgontenger University, 

  • Chanagnyangar Sharawpurew

    PhD candidate, Department of Business Administration, Otgontenger University, 15 Zhukov Street, Bayanzürkh District, Ulaanbaatar 13343, Mongolia

  • Saikhanbayar Byambasuren

    PhD candidate, Department of Business Administration, Otgontenger University, 15 Zhukov Street, Bayanzürkh District, Ulaanbaatar 13343, Mongolia, 

Әдебиеттер тізімі

1. Caspari, G., Plets, G., Balz, T., Fu, B. (2017) Landscape archaelogy in the Chinese Altai Mountains – Survey of the Heiliutan Basin. Archaeological Research in Asia, vol. 10, pp. 48-53. https://doi.org/10.1016/j.ara.2017.04.001 DOI: https://doi.org/10.1016/j.ara.2017.04.001

2. Zwayns, N. (2014) Encyclopedia of Global Archaeology. New York, Springer. https://doi.org/10.1007/978-1-4419-0465-2_1904 DOI: https://doi.org/10.1007/978-1-4419-0465-2_1904

3. Chlachula, J. (2001) Pleistocene climate change, natural environments and paleolithic occupation of the Altai area, west-central Siberia. Quaternary International, vol. 80–81, pp. 131-167. https://doi.org/10.1016/S1040-6182(01)00023-4 DOI: https://doi.org/10.1016/S1040-6182(01)00023-4

4. Бейсенова, А.С. (2014) Қазақстанның физикалық географиясы. Алматы. https://rmebrk.kz/bilim/association/beisenova_kazakstannyn.pdf

5. Yakovlev, R.V. (2012) Checklist of Butterfl ies (Papilionoidea) of the Mongolian Altai. Nota Lepidopterologica, vol. 35, no. 1, p. 55, 7 February. https://www.researchgate.net/publication/289737999

6. Badyelgajy, Y., Myeirambek, B. (2022). Baian-Ölgi aimağynyñ geografialyq anyqtamasy. Ulaanbaatar, pp. 405-498 https://www.researchgate.net/publication/393925392

7. Badyelgajy, Y., Kapsalyamov,B. A. (2023) "Şyğys Qazaqstandağy ışkı turizmnyñ ekonomikağa paidasy, ekologiağa ziany. XVIII Mejdunarodnaia nauchnaia konferensia studentov i molodyh uchenyh «ǴYLYM JÁNE BILIM - 2023».http://rep.enu.kz/handle/enu/11773

8. Weili, H. (27 December 2024) Commentary: With 300 million tourist arrivals in 2024, Xinjiang is poised to charm more worldwide in new year. https://english.ts.cn/system/2024/12/27/036943259.shtml

9. Huaxia, X. (27 September 2019) Kanas, a wonderland in northwest China's Xinjiang. Xinhua. http://www.xinhuanet.com/english/2019-09/27/c_138427627.htm

10. Filipenkova, O. (19 January 2024) Turpotok v Respublike Altai v 2024 godu sostavil 2,7 mln chelovek. Redaksia saita TASS. https://tass.ru/ekonomika/23001245

11. Qazaqstan Ūlttyq statistika bürosy. (2024) Şyğys Qazaqstan oblysy Işkı turizm boiynşa (rezidentter) ornalastyru oryndarymen kyzmet körsetılgen keluşıler. Qazaqstan Respublikasynyñ öñırlerınıñ statistikasy, Şyğys Qazaqstan oblysy. https://stat.gov.kz/region/vko/dynamic-tables/4491/

12. UNFCCC. (2022) Greenhouse Gas Emissions Calculator | 2022 Emission Factors. https://unfccc.int/documents/638361

13. EPA. (2014) Emission Factors for Greenhouse Gas Inventories. US. Environment Protection Agency. https://www.epa.gov/sites/default/files/2015-07/documents/emission-factors_2014.pdf

14. IPCC. (2006) 2006 IPCC Guidelines for National Greenhouse Gas Inventories. https://www.ipcc.ch/report/2006-ipcc-guidelines-for-national-greenhouse-gas-inventories/

15. Badyelgajy, Y. et al., The Amount of Tourist Waste in the Altai Mountains. Mongolia and Kazakhstan Cases. Journal of Environmental Management and Tourism, Vols. XIV, Spring, no. 65, pp. 283 – 292. https://doi.org/10.14505/jemt.v14.1(65).27 DOI: https://doi.org/10.14505/jemt.v14.1(65).27

16. Badyelgajy, Y., Onerkhan, G., Kapsalyamov,B.A., Saspugayeva, G.Y., Durmekbayeva, Sh.N. (2022) Damage of Soil Cover Due to the Impact of Tourism in the Altai Mountains. Bulletin of Al-Farabi Kazakh National University, Ecology Series,, vol. 4, no. 73, p. 37–49. https://doi.org/10.26577/EJE.2022.v73.i4.04 DOI: https://doi.org/10.26577/EJE.2022.v73.i4.04

17. Badyelgajy, Y., Kapsalyamov, B.A., Tusupova, Zh. B. (2022) Heavy Metal Contamination of Soil Due to Tourism in the Altai Range. Scientific and Technical Journal of the National Nuclear Center of the Republic of Kazakhstan, 1(93), 15–24, vol. 1, no. 93, pp. 15-24. https://doi.org/10.52676/1729-7885-2023-1-5-24

18. Badyelgajy, Y., Doszhanov, Y., Kapsalyamov, B., Onerkhan, G., Sabiitov, A., Zhumazhanov, A., Badyelgajy, D. O. (2025) Calculation of Greenhouse Gas Emissions from Tourist Vehicles Using Mathematical Methods: A Case Study in Altai Tavan Bogd National Park. Sustainability, vol. 17, no. 15 , p. 1–19 . https://doi.org/10.3390/su17156702 DOI: https://doi.org/10.3390/su17156702

19. Badyelgajy, Y., Kapsalyamov, B., Nyamsuren, K., Marinescu, N. (2025) Greenhouse Gas Emissions Assessment of the Ecological Footprint from Tourism-Induced Livestock Aggregation in the Altai Tavan Bogd National Park in Mongolia. Sustainability, vol. 17, no. 7870. https://doi.org/10.3390/su17177870 DOI: https://doi.org/10.3390/su17177870

20. Navchaa, T., Amarbayasgalan, G. (2017) Environmental protection and Tourism: Tourism in the Protected Area in Mongolia. Tourism and Opportunities for Economic Development in Asia, pp. 17-33. https://www.igi-global.com/chapter/environmental-protection-and-tourism/176288 DOI: https://doi.org/10.4018/978-1-5225-2078-8.ch002

21. McCarthy, Ch., Shinj,H., Hoshino, B., Erdenebuyan, E. (11 October 2018) Assessing Local Indigenous Knowledge and Information Sources on Biodiversity, Conservation and Protected Area Management at Khuvsgol Lake National Park, Mongolia. Land, vol. 7, no. 4. https://doi.org/10.3390/land7040117 DOI: https://doi.org/10.3390/land7040117

22. Wurts, K. (2013) Mongolian National Parks: Competing Interests and Institutional Viability in a Still Emerging Protected Areas System. Independent Study Project (ISP) Collection. https://digitalcollections.sit.edu/isp_collection/1702

23. Richard, P., Reading., Donald J. Bedunah, Sukhiin, A. ( 2004 January 27) Conserving Biodiversity on Mongolian Rangelands: Implications for Protected Area Development and Pastoral Uses. Proceedings of the Conference on Transformations, Issues, and Future Challenges, Salt Lake City. https://research.fs.usda.gov/treesearch/22864

24. Badyelgajy, Y., Kapsalyamov, B.A., Tusupova, Zh. B. (2022) Heavy Metal Contamination of Soil Due to Tourism in the Altai Range. Scientific and Technical Journal of the National Nuclear Center of the Republic of Kazakhstan, 1(93), 15–24, vol. 1, no. 93, pp. 15-24. https://doi.org/10.52676/1729-7885-2023-1-5-24 DOI: https://doi.org/10.52676/1729-7885-2023-1-5-24

25. Bat-Erdene, Ts. Land Use and Nature Conservation in Mongolia. The Physical Geography of Mongolia, Ulaanbaatar, 2023, p. 195–211. https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-61434-8_11

26. IUCN WCPA. (2016) PARKS. The International Journal of Protected Areas and Conservation. IUCN, Gland, Switzerland. https://doi.org/10.2305/IUCN.CH.2016.PARKS-22-2.en DOI: https://doi.org/10.2305/IUCN.CH.2016.PARKS-22-2.en

Том 153, № 1 (2025)

Жүктеулер

Жарияланды

2025-12-29

Журналдың саны

Нөмір 153 № 1 (2025)

Бөлім

Мақалалар

Лицензия

Авторлық құқық (c) 2025 Yerbakhyt Badyelgajy, Chanagnyangar Sharawpurew, Saikhanbayar Byambasuren (Автор)

Creative Commons лицензиясы

Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.

Дәйексөзді қалай келтіруге болады

Моңғол Алтай және Қазақстан Алтай тауларындағы туризмнің экологиялық ізінің өсу үрдістері. (2025). Journal of Ecology and Sustainability, 153(1). https://doi.org/10.32523/47t96918

Ұқсас мақалалар

Бұл мақала үшін Кеңейтілген нұсқалар бойынша ұқсас мақалаларды іздеу.