Қазақстан жағдайында әртүрлі ауылшаруашылығы дақылдарында су пайдалану тиімділігін бағалау

Авторлар

DOI:

https://doi.org/10.32523/bcrk3a79

Кілт сөздер:

су пайдалану тиімділігі, ирригация, су үнемдеу, су қорлары, ауылшаруашылығы, суару жүйелері, азық-түлік қауіпсіздігі, су балансы, су пайдалану коэфиценті

Аңдатпа

Мақалада авторлар Қазақстан Республикасының ауылшаруашылығында су қорлары тапшылығының күшеюі жағдайында су пайдаланудың экономикалық және физиологиялық тиімділігіне кешенді бағалау жүргізген.

Зерттеудің өзектілігі елдің аграрлық секторының суармалы егіншілікке жоғары тәуелділігімен, су қорларының едәуір бөлігінің трансшекаралық сипатымен және өңірлерде суды пайдалану өнімділігінің әлі де төмен деңгейде сақталуымен негізделеді.

Жұмыстың мақсаты – Қазақстанның бірқатар облыстарында кейбір ауылшаруашылығы дақылдары үшін су пайдаланудың тиімділігін бағалау және су қорларын ұтымды пайдалануды арттыру бағыттарын айқындау.

Зерттеу әдістемесі су пайдалану тиімділігінің көрсеткішін (СПТ) есептеуге негізделген. Бұл көрсеткіш бір текше метр суға шаққанда теңге және АҚШ долларымен көрсетіліп, ауылшаруашылығы өндірісінің құрылымын ескере отырып есептеледі.

Талдау нәтижелері су пайдалану тиімділігі көрсеткіштерінің (СПТ) өңіраралық тұрғыда айтарлықтай айырмашылықтарын, сонымен қатар әр түрлі ауылшаруашылығы дақылдары арасындағы СПТ деңгейінің үлкен алшақтығын көрсетті. СПТ –ның ең жоғары мәндері көкөніс дақылдарына, картопқа сонымен қатар, көпжылдық екпелерге тән, әсіресе оңтүстік және оңтүстік-шығыс өңірлерде. Аталған өңірлерде дамыған ирригациялық инфрақұрылым мен ауылшаруашылығы өнімдерінің жоғары нарықтық құны үйлесім табады. Сонымен бірге, дәнді дақылдар пайдаланылған судың бірлігіне шаққанда салыстырмалы түрде төмен экономикалық қайтарым көрсетеді, әсіресе тәлімдік (богарлы) егіншілік басым өңірлерде.

Зерттеудің практикалық маңызы алынған нәтижелерді өңірлік ерекшеліктерге негізделген су үнемдеу саясатын әзірлеуде, ауылшаруашылығы өндірісінің құрылымын оңтайландыруда және ТДМ-ның 6.4.1 индикаторына қол жеткізуді мониторингтеуде пайдалануға болатындығында.

Тұрақты даму жағдайында экономикалық су қайтарымын арттыруға және су жүктемесін азайтуға бағытталған су қорларын басқарудың сараланған моделіне көшу қажеттілігі туралы қорытынды жасалды.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяндары

  • Ляйля Акбаева, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

    Қоршаған ортаны қорғау саласындағы басқару және инжиниринг кафедрасының профессоры

  • Раушан Шайхиева, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

    Қоршаған ортаны қорғау салалсындағы басқару және инжиниринг кафедрасының 2-курс магистранты

  • Жумабике Бакешова, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті

    Қоршаған ортаны қорғау саласындағы басқару және инжиниринг кафедрасының аға оқытушысы, Философия докторы (PhD)

  • Илес Киянбеков, «Су ресурстары жөніндегі ақпараттық талдау орталығы», ҚР Су ресурстары және ирригация министрлігі

    Басқарушы директор, «Су ресурстары жөніндегі ақпараттық талдау орталығы»

  • Ердаулет Тулегенов, «Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті» КеАҚ

     

    «География» кафедрасының бағдарлама көшбасшысы PhD, қауымдастырылған профессор м.а.

Әдебиеттер тізімі

1. Abdullaev, I., & Molden, D. (2004). Spatial and temporal variability of water productivity in the Syr Darya Basin, Central Asia. Water Resources Research, 40 (W08S02). https://doi.org/10.1029/2003WR002364 DOI: https://doi.org/10.1029/2003WR002364

2. Adamov, A., Kusainov, Kh., & Yesbergen, R. (2025). Water supply in the agricultural sector of Kazakhstan: Optimization directions (Vodosnabzheniye v agrarnom sektore Kazakhstana: orientir na optimizatsiyu in Russian). Problems of AgriMarket, (Problemy agrorynka), 1, 147–156. https://doi.org/10.46666/2025-1.2708-9991.13 DOI: https://doi.org/10.46666/2025-1.2708-9991.13

3. Ahmad, M. D., Bastiaanssen, W. G. M., & Feddes, R. A. (2005). A new technique to estimate net groundwater use across large irrigated areas by combining remote sensing and water balance approaches: Rechna Doab, Pakistan. Hydrogeology Journal, 13(5 –6), 653 –664. https://doi.org/10.1007/s10040-004-0394-5 DOI: https://doi.org/10.1007/s10040-004-0394-5

4. Ahmadi, B., Ahmadalipour, A., Tootle, G., & Moradkhani, H. (2019). Remote Sensing of Water Use Efficiency and Terrestrial Drought Recovery across the Contiguous United States. Remote Sensing, 11(6), 731. https://doi.org/10.3390/rs11060731 DOI: https://doi.org/10.3390/rs11060731

5. Akbayeva, L. Kh., Mukanova, K. A., Abzhalelov, A. B., Kobetaeva, N. K., & Tulegenov, E. A. (2022). Development of technology for growing rice varieties “Aikerim”, “Favorit” and “Yantar” by hydroponics (Razrabotka tekhnologii vyrashchivaniya risa sortov “Aikerim”, “Favorit” i “Yantar’” metodom gidroponiki in Russian). Bulletin of L.N. Gumilyov Eurasian National University. Bioscience Series, (VESTNIK ENU imeni L.N. Gumileva. Seriya Biologicheskiye nauki), 138(1), 76–93. https://doi.org/10.32523/2616-7034-2022-138-1-76-93 DOI: https://doi.org/10.32523/2616-7034-2022-138-1-76-93

6. Akbayeva, L., Mukanova, K., Beisenova, R., Tazitdinova, R., & Kobetaeva, N. (2023). Environmental impact assessment of rice growing in the Kyzylorda region. International Journal of Design & Nature and Ecodynamics, 18 (4), 841 –847. https://doi.org/10.18280/ijdne.180410 DOI: https://doi.org/10.18280/ijdne.180410

7. Akhmetov, K. A., & Kurishbaev, A. K. (2022). Technological aspects of rational use of water resources in the agricultural sector of the Republic of Kazakhstan. Bulletin of S. Seifullin Kazakh Agrotechnical University, 2(113), 34 –45. https://kazatu.edu.kz/assets/i/science/vestnik/vestnik_2_113_2022.pdf

8. Chen, Y., Fang, G., Hao, H., & Wang, X. (2022). Water use efficiency data from 2000 to 2019 in measuring progress towards SDGs in Central Asia. Big Earth Data, 6(1), 90 –102. https://doi.org/10.1080/20964471.2020.1851891 DOI: https://doi.org/10.1080/20964471.2020.1851891

9. Condon, A. G., Richards, R. A., Rebetzke, G. J., & Farquhar, G. D. (2004). Breeding for high water-use efficiency. Journal of Experimental Botany, 55(407), 2447 –2460. https://doi.org/10.1093/jxb/erh277 DOI: https://doi.org/10.1093/jxb/erh277

10. Döll, P., & Siebert, S. (2002). Global modeling of irrigation water requirements. Water Resources Research, 38(4). https://doi.org/10.1029/2001WR000355 DOI: https://doi.org/10.1029/2001WR000355

11. FAO. (2021). Irrigation in Central Asia in Figures: AQUA STAT Survey. Rome: FAO. https://www.fao.org/documents/card/en/c/cb4354en

12. Kienzler, K. M., Lamers, J. P. A., McDonald, A., Mirzabaev, A., Ibragimov, N., Egamberdiev, O., Ruzibaev, E., & Akramkhanov, A. (2012). Conservation agriculture in Central Asia -What do we know and where do we go from here? Field Crops Research, 132, 95 –105. https://doi.org/10.1016/j.fcr.2011.12.008 DOI: https://doi.org/10.1016/j.fcr.2011.12.008

13. Lee, S. O., & Jung, Y. (2018). Efficiency of water use and its implications for a water –food nexus in the Aral Sea Basin. Agricultural Water Management, 207, 80 –90. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2018.05.014 DOI: https://doi.org/10.1016/j.agwat.2018.05.014

14. Maibasova, A., Sembaevа, A., Nurgazy, I., & Ospanbaev, Zh. (2023). Technology of crop cultivation under drip irrigation (Auyl sharuaşylyğy daqyldařyn tamshylatyp suaru jağdaýynda ösirý texnologiyasy in Kazakh). Science and Education, (Nauka i obrazovaniye), 2(3(72)), 152–163. https://doi.org/10.52578/2305-9397-2023-3-2-152-163 DOI: https://doi.org/10.52578/2305-9397-2023-3-2-152-163

15. Meymankhozhayev, B., Rau, A., Mukhanbet, E., Kalmashova, A., & Äbdibay, Ä. (2025). Assessment of crop water requirements (Otsenka potrebnosti selskokhozyaystvennykh kultur v vode in Russian). Izdenister Natigeler, 4(108), 490–500. https://doi.org/10.37884/4-2025/50 DOI: https://doi.org/10.37884/4-2025/50

16. Ministry of Ecology and Natural Resources of the Republic of Kazakhstan. (2024). Information bulletin on the status of water resources of the Republic of Kazakhstan. https://www.gov.kz/memleket/entities/water/documents/details/612345?lang=ru

17. Olzhabayeva, A. O., Shomantayev, A. A., & Baymanov, Zh. N. (2016). Rice irrigation regime on the saline lands of the Kyzylorda irrigation massif. Agricultural Sciences and Agro - Industrial Complex at the Turn of the Century. http://nblib.library.kz/elib/library.kz/jurnal/Аграрная-04-16/Olzhabayeva0614.pdf

18. Peña-Arancibia, J., Ahmad, M. -u.-D., & Yu, Y. (2025). Remote sensing characterisation of cropping systems and their water use to assess irrigation management. Agricultural Water Management, 311(5–6), 109374. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2025.109374 DOI: https://doi.org/10.1016/j.agwat.2025.109374

19. Ragettli, S., Kreiner, A., Yakovlev, A., Anarbekov, O., Al-Zu’bi, M., Urazkeldiyev, A., & Siegfried, T. (2025). Unraveling agricultural water use in three Central Asian irrigation oases using remote sensing. Journal of Hydrology: Regional Studies, 59, 102414. https://doi.org/10.1016/j.ejrh.2025.102414 DOI: https://doi.org/10.1016/j.ejrh.2025.102414

20. Roy, A., Murtugudde, R., Narvekar, P., Sahai, A. K., & Ghosh, S. (2023). Remote sensing and climate services improve irrigation water management at farm scale in Western-Central India. Science of the Total Environment, 879, 163003. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2023.163003 DOI: https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2023.163003

21. Safi, C., Pareeth, S., Yalew, S., Zaag, P. & Mul, M. (2023). Estimating agricultural water productivity using remote sensing derived data. Modeling Earth Systems and Environment, 10(1), 1–11. https://doi.org/10.1007/s40808-023-01841-z DOI: https://doi.org/10.1007/s40808-023-01841-z

22. Smanov, A., Atakulov, T., Tagayev, M. (2025). Application of water-saving technologies in arid regions (Qurǵaq aımaq jaǵdaıynda su ünemdew texnologııalaryn qoldanu in Kazakh). Science and Education, (Ğylym jäne bilim), 3(4(81)), 34 –44. https://doi.org/10.52578/2305-9397-2025-4-3-34-44 DOI: https://doi.org/10.52578/2305-9397-2025-4-3-34-44

23. Turk, K. G. B., & Alsanad, M. A. (2023). Estimation of water consumption and productivity for wheat using remote sensing and SEBAL model. Open Agriculture, 8(1). https://doi.org/10.1515/opag-2022-0230 DOI: https://doi.org/10.1515/opag-2022-0230

24. Vadez, V., Pilloni, R., Grondin, A., Hajjarpoor, A., Belhouchette, H., Brouziyne, Y., Chehbouni, G., Kharrou, M. H., Zitouna -Chebbi, R., Mekki, I., Molénat, J., Jacob, F., & Bossuet, J. (2023). Water use efficiency across scales: From genes to landscapes. Journal of Experimental Botany, 74(16), 4770–4788. https://doi.org/10.1093/jxb/erad052 DOI: https://doi.org/10.1093/jxb/erad052

25. Wang, X., Chen, Y., Li, Z., Fang, G., & Wang, Y. (2020). Development and utilization of water resources and assessment of water security in Central Asia. Agricultural Water Management, 240, 106297. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2020.106297 DOI: https://doi.org/10.1016/j.agwat.2020.106297

Жүктеулер

Жарияланды

2026-06-30 - 2026-06-30 жаңартылды

Нұсқалар

Журналдың саны

Нөмір 155 № 2 (2026)

Бөлім

Мақалалар

Лицензия

Авторлық құқық (c) 2026 Ляйля Акбаева, Раушан Шайхиева, Жумабике Бакешова, Илес Киянбеков, Ердаулет Тулегенов (Автор)

Creative Commons лицензиясы

Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.

Дәйексөзді қалай келтіруге болады

Қазақстан жағдайында әртүрлі ауылшаруашылығы дақылдарында су пайдалану тиімділігін бағалау. (2026). Journal of Ecology and Sustainability, 155(2), 7-21. https://doi.org/10.32523/bcrk3a79

Ұқсас мақалалар

1-10 тен 14

Бұл мақала үшін Кеңейтілген нұсқалар бойынша ұқсас мақалаларды іздеу.