Шығыс Қазақстандағы «Aitas-Energo» кәсіпорнының атмосфералық ауа сапасына антропогендік әсерін кешенді бағалау
DOI:
https://doi.org/10.32523/0v3qnj89Кілт сөздер:
антропогендік әсер, атмосфералық ауа, шығарындылар көздері, экологиялық мониторинг, қазандық, газтазарту қондырғылары, өнеркәсіптік ластануАңдатпа
Бұл мақалада Шығыс Қазақстан облысы Қасым Қайсенов кентінде орналасқан «Айтас-Энерго» ЖШС кәсіпорнының қоршаған ортаға антропогендік әсер ететін негізгі көздерін анықтау және олардың атмосфералық ауаға тигізетін ықпалын бағалау нәтижелері берілген. Зерттеудің мақсаты – кәсіпорын аумағындағы ұйымдастырылған және ұйымдастырылмаған шығарындылар көздерін түгендеу, олардың сандық және сапалық сипаттамаларын анықтау, сондай-ақ газтазарту жүйелерінің тиімділігін талдау.
Зерттеу материалдары ретінде шығарындылар көздерін түгендеу деректері, жобалық-технологиялық құжаттама, өндірістік экологиялық бақылау есептері және жабдықтардың техникалық сипаттамалары пайдаланылды. Әдістемелік негіз ретінде есептік-талдамалық, инвентаризациялық және салыстырмалы талдау әдістері қолданылды. Шығарындылардың мөлшері Қазақстан Республикасында қолданыстағы әдістемелерге сәйкес есептік жолмен анықталды.
Зерттеу нәтижелері бойынша кәсіпорында атмосфералық ауаға әсер ететін 17 шығарындылар көзі анықталды, олардың басым бөлігі қазандық агрегаттары, көмір қоймасы, күл-қож үйіндісі, жөндеу шеберханалары және сумен жабдықтау жүйелерімен байланысты екені көрсетілді. Атмосфераға түсетін ластаушы заттардың құрылымында қатты бөлшектер мен газ тәрізді қосылыстардың үлесі жоғары екені анықталды. Газтазарту қондырғыларының жұмысын талдау батареялық циклондардың қатты бөлшектерді ұстау тиімділігі жобалық көрсеткіштерге сәйкес келетінін көрсетті.
Алынған нәтижелер кәсіпорын аумағында атмосфералық ауаның сапасын тұрақты бақылаудың, ұйымдастырылмаған шығарындыларды азайтуға бағытталған шараларды күшейтудің және экологиялық басқару жүйесін жетілдірудің маңыздылығын дәлелдейді. Зерттеу деректері жергілікті деңгейде қоршаған ортаны қорғау іс-шараларын жоспарлау үшін ғылыми негіз бола алады.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
Abdullahi, I. L., & Sani, A. (2020). Welding fumes composition and their effects on blood heavy metals in albino rats. Toxicology Reports, 7, 1495–1501. https://doi.org/10.1016/j.toxrep.2020.10.021
Beisenova, R., Zhumashev, B., Tazitdinova, R., Rakhymzhan, Z., Tulegenova, S., & Zhaznayeva, Z. (2023). Assessment and forecast of atmospheric air quality at the regional level: example of Central Kazakhstan. Journal of Environmental Management and Tourism, 14(7(71)), 8. https://doi.org/10.14505/jemt.v14.7(71).08
Belyaev, N. N., Karpo, A. A., & Yakubovskaya, Z. N. (2017). Reducing the intensity of takeaway pulverized coal by using special solution. (Snizhenie intensivnosti unosa ugol'noi pyli putem ispol'zovaniya spetsial'nogo rastvora in Russian). Science and Transport Progress, 2(68), 8– 15. https://doi.org/10.15802/stp2017/99742
Bhatt, A., Ravi, V., Zhang, Y., Heath, G., Davis, R., & Tan, E. C. D. (2023). Emission factors of industrial boilers burning biomass-derived fuels. Journal of the Air & Waste Management Association, 73(4), 241–257. https://doi.org/10.1080/10962247.2023.2166158
Cherechukin, V. G., & Lyubomishchenko, E. I. (2016). Theoretical research of the volatile matter exit effect on the concentration limit detection of the coal dust explosion risk. (Teoreticheskie issledovaniya vliyaniya vykhoda letuchikh veshchestv na opredelenie kontsentratsionnykh predelov vzryvoopasnosti ugolnoi pyli in Russian). Gornyi informatsionno-analiticheskii byulleten, 5, 380–385. https://www.giab-online.ru/files/Data/2016/5/380_385_5_2016.pdf
Cooper, C. D., & Alley, F. C. (2011). Air pollution control: A design approach (4th ed.). Waveland Press. https://www.academia.edu/34689148/Air_Pollution_Control_A_Design_Approach
Demir, M. Z., Guven, H., Ersahin, M. E., Ozgun, H., Pasaoglu, M. E., & Koyuncu, I. (2024). Comparative life cycle assessment of four municipal water disinfection methods. Sustainability, 16(14), 6104. https://doi.org/10.3390/su16146104
European Commission. (2017). Best Available Techniques (BAT) Reference Document for Large Combustion Plants. https://bureau-industrial-transformation.jrc.ec.europa.eu/sites/default/files/2019-11/JRC_107769_LCPBref_2017.pdf
Friedrich, E., Pillay, S., & Buckley, C. A. (2009). Carbon footprint analysis for increasing water supply and sanitation. Journal of Cleaner Production, 17(7), 654–662. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2008.03.018
Gui, Z., Li, X., Wang, Y., Chen, J., & Zhang, L. (2024). Study on carbon emissions from an urban water system. Sustainability, 16(5), 1748. https://doi.org/10.3390/su16051748
Hoffmann, A. C., & Stein, L. E. (2008). Gas cyclones and swirl tubes. In Gas cyclones and swirl tubes: Principles, design, and operation (pp. 213–233). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-540-74696-6_10
Izrael, Yu. A. (2005). Ecology and environmental state monitoring. Gidrometeoizdat. http://downloads.igce.ru/publications/pemem/pemem2005_20.pdf
Kabaeva, A. A. (2024). Project and regulatory support and analysis of emissions from enterprise «Aitas-Energo» into the environment. Master’s thesis, (Proektno-normativnoe obespechenie i analiz emissiy TOO «Aitas-Energo» v okruzhayushchuyu sredu in Russian). Sarsen Amanzholov East Kazakhstan University.
Khalid, R., Rosli, M. I., Zulkarnain, N. A., Sheikh Abdullah, S. R., Idris, M. I., & Buhari, J. (2025). Assessing risks of chlorine usage as a disinfectant in drinking water treatment plant. Modeling Earth Systems and Environment, 11(4), 276. https://doi.org/10.1007/s40808-025-02431-x
Kolesnikov, E. Yu., & Kolesnikova, T. M. (2023). Environmental impact assessment. Safety expertise: textbook and practical course for higher educational institutions (Otsenka vozdeistviya na okruzhayushchuyu sredu. Ekspertiza bezopasnosti: uchebnik i praktikum dlya vuzov in Russian). 2-e izd., pererab. i dop. - Moscow: Yurait Publishing House, 2023, 471 p. https://urait.ru/bcode/510250
Lebedeva, E. A. (2010). Protection of the air basin from harmful technological and ventilation emissions: Textbook (Okhrana vozdushnogo basseyna ot vrednykh tekhnologicheskikh i ventilyatsionnykh vybrosov: uchebnoye posobiye in Russian). Nizhny Novgorod: NNGASU Publ. (197 p.). https://biblioclub.ru/index.php?page=book&id=427307
Liu, J., Zhang, H., Wang, Y., Chen, X., & Li, Q. (2024). Low-carbon technology selection and carbon reduction strategies for production systems involving cutting, welding and painting. Journal of Cleaner Production, 436, 140154. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2024.140154
Malcher, X., Tenorio-Rodriguez, F. C., Finkbeiner, M., & Gonzalez-Salazar, M. (2025). Decarbonization of district heating: a systematic review of carbon footprint and key mitigation strategies. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 215, 115602. https://doi.org/10.1016/j.rser.2025.115602
Mehrifar, Y., Karimi Zeverdegani, S., Faraji, M., & Rismanchian, M. (2019). Risk assessment of welders’ exposure to the released contaminated gases in different types of welding processes in a steel industry. Health Scope, 8(1), e58267. https://doi.org/10.5812/jhealthscope.58267
Molotilov, S. G., Kortelev, O. B., & Norri, V. K. (2005). Intensification of loading and transportation operations at coal storage facilities. (Intensifikatsiya pogruzochno-transportnykh rabot na ugolnykh skladakh in Russian). Gornyi informatsionno-analiticheskii byulleten, 197–200. https://cyberleninka.ru/article/n/intensifikatsiya-pogruzochno-transportnyh-rabot-na-ugolnyh-skladah/viewer
Perry, R. H., & Green, D. W. (2008). Perry’s Chemical Engineers’ Handbook (8th ed.). McGraw-Hill. https://www.academia.edu/44481513/Perrys_Chemical_Engineers_Handbook
Riccelli, M. G., Goldoni, M., Poli, D., Mozzoni, P., Cavallo, D. M., & Corradi, M. (2020). Welding fumes, a risk factor for lung diseases. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(7), 2552. https://doi.org/10.3390/ijerph17072552
Sarkar, S., Ahmed, M., Chowdhury, M. A. H., & Melton, G. (2022). Life cycle assessment (LCA) results of MIG and TIG welding technologies using the IMPACT 2002 methodology. International Journal of Mechanical Engineering and Robotics Research, 11(8), 564–568. https://doi.org/10.18178/ijmerr.11.8.564-568
Seinfeld, J. H., & Pandis, S. N. (2016). Atmospheric chemistry and physics: from air pollution to climate change (3rd ed.). Wiley. https://books.google.kz/books?id=n_RmCgAAQBAJ
Şeneren, M., & Gümrükçüoğlu Yiğit, M. (2023). The carbon footprint reduction related to domestic heating using thermal power plant waste heat. International Journal of Environment and Climate Change, 13(7), 716–723. https://doi.org/10.9734/ijecc/2023/v13i71924
Sikarev, S. N., Adamov, E. I., Smirnov, S. G., Lipatov, I. V., & Lyudmilin, M. M. (2020). Development of a mathematical model of behavior of air flows in the territory of open port coal warehouses. (Matematicheskaya model povedeniya vozdushnykh potokov na territorii otkrytykh ugolnykh skladov in Russian). Nauchnye problemy vodnogo transporta, 62(1), 20-
https://doi.org/10.37890/jwt.vi62 27. Squires, J., & Goater, A. (2016). Carbon footprint of heat generation. Parliamentary Office of Science and Technology. https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/POST-PN-0523/POST-PN-0523.pdf
Stavropoulos, P. (2022). Carbon footprint of manufacturing processes. Processes, 10(9), 1858. https://doi.org/10.3390/pr10091858
Straus, W. (1975). Industrial gas cleaning (2nd ed.). Pergamon Press. https://ia902901.us.archive.org/15/items/in.ernet.dli.2015.140262/2015.140262.Industrial-Gas-Cleaning-2nd-Edition--si-Units.pdf
Tong, Y., Gao, J., & Ma, J. (2023). Emission characteristics, speciation, and potential environmental risks of heavy metals from coal-fired boilers: a review. Sustainability, 15(15), 11653. https://doi.org/10.3390/su151511653
Vallero, D. (2014). Fundamentals of air pollution (5th ed.). Academic Press. https://doi.org/10.1016/C2012-0-01172-6
Wang, C., Zhang, Y., Dong, K., Wang, B., Li, S., Xin, R., & Jiang, Y. (2020). Enhanced collection of fine particles in a cyclone using ultrasonic vapor with surfactants. Advanced Powder Technology, 31(6), 2207–2214. https://doi.org/10.1016/j.apt.2020.03.015
Wu, L., Zhang, Y., Zhang, M., Cui, X., Zhang, F., Gong, P., Liu, M., Yang, M., Dambatta, Y. S., & Li, C. (2025). Carbon emission in manufacturing processes: modeling and evaluation. Frontiers of Mechanical Engineering, 20, 28. https://doi.org/10.1007/s11465-025-0840-8
Yazikov, E. G., & Shatilov, A. Yu. (2003). Geoecological monitoring. Textbook for higher educational institutions (Geoekologicheskiy monitoring: Uchebnoye posobiye dlya vuzov in Russian). Tomsk, 336 p.
Zhou, J., Wang, R., & Liu, C. (2025). Carbon footprint analysis and emission reduction pathways of bogie frame manufacturing process. Scientific Reports, 15, 83407. https://doi.org/10.1038/s41598-024-83407-2
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Жанат Жазнаева, Салтанат Айткожина, Айнагуль Кабаева, Бибигуль Даукенова, Серик Бакин, Асем Орсаринова (Автор)
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
