Узынқара жотасы флорасындағы Ikonnikovia kaufmanniana (Regel) Lincz. түрі популяциясының қазіргі жағдайына экологиялық баға беру
DOI:
https://doi.org/10.32523/zbkdz880Кілт сөздер:
популяция, сирек өсімдік түрлері, Ұзынқара жотасы, Ikonnikovia kaufmannianaАңдатпа
Мақалада Узынқара жотасының Тоқай шатқалында өсетін сирек және жойылып бара жатқан Ikonnikovia kaufmanniana (Regel) Lincz. түрі популяциясының экологиялық-фитоценотикалық ерекшеліктерін кешенді зерттеу нәтижелері баяндалған. Аталған түрдің төменгі таулы белдеуге тән екендігі және экологиялық тұрғыдан жоғары осал табиғи қауымдастықтардың құрамына енетіні анықталды. Зерттеуде Ikonnikovia kaufmanniana (Regel) Lincz. түрінің анатомиялық және морфологиялық белгілерін талдауға, сондай-ақ популяция жағдайына әсер ететін негізгі антропогендік факторларды бағалауға ерекше көңіл бөлінді. Антропогендік жүктемелер сирек өсімдік түрлерінің санының азаюына және табиғи популяцияларының деградациясына әкелетін негізгі экстремалды факторлар екені көрсетілді. Жүргізілген морфологиялық талдау Ikonnikovia kaufmanniana (Regel) Lincz. түрінде морфометриялық белгілердің айқын жастық дифференциациясын анықтады, бұл түрдің онтогенетикалық дамуының ерекшеліктерін көрсетеді. Онтогенез барысында жапырақ тақтасының ұзындығы мен өсімдіктің биіктігі ювенильді дарақтардан генеративті дарақтарға қарай заңды түрде ұлғаяды, бұл қолайлы жағдайларда популяцияның қалыпты дамуын дәлелдейді. Жапырақтары қарапайым, жақсы жетілген сағақты, тығыз жапырақ тақталы және айқын жүйкеленген, бұл түрдің таулы климат жағдайларына бейімделуін көрсетеді. Механикалық және өткізгіш ұлпалардың жақсы дамуы өсімдіктің таулы рельеф жағдайларында тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Узынқара жотасының Тоқай шатқалындағы Ikonnikovia kaufmanniana (Regel) Lincz. түрі үшін негізгі қауіп антропогендік әсерлер болып табылады, оған рекреациялық жүктеме, топырақтың тығыздалуы, жас өскіндердің тапталуы және микроклиматтың жергілікті өзгерістері жатады. Антропогендік қысымның күшеюі түрдің табиғи жаңару үдерісінің бұзылуына және популяция санының азаюына әкелуі мүмкін. Алынған деректер Ikonnikovia kaufmanniana (Regel) Lincz. түрін қорғау және оның табиғи мекен ету орталарын сақтау бойынша арнайы шараларды әзірлеу мен іске асырудың қажеттілігін айқындайды.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
1. Abdulina, S. A. (1998). Vascular plants of Kazakhstan (Sosudistye rasteni Kazakhstan in Russian). Almaty.
2. Barykina, R. P., Veselova, T. D., & Devyatov, A. G. (2014). Handbook of botanic microengineering (Fundamentals and methods) (Spravochnik po botanicheskoy mikrotekhnike (Osnovy i metody) in Russian). Moscow: Moscow State University.
3. Butt, N., Rosner-Katz, H., Binley, A., Davis, S., Pon, J., Radu, T., & Bennett, J. (2020). Threats, costs, and probability of success: Informing conservation choices. Frontiers in Ecology and Evolution, 8, 223. https://doi.org/10.3389/fevo.2020.00223 DOI: https://doi.org/10.3389/fevo.2020.00223
4. Challender, S., Cremona, P., Malsch, K., Robinson, J., Pavitt, A., Scott, J., Hoffmann, R., Joolia A., Oldfield, T., Jenkins, R., Conde, D., Hilton-Taylor, G., & Hoffmann, M. (2023). Identifying species likely threatened by international trade on the IUCN Red List can inform CITES trade measures. Nature Ecology & Evolution, 7, 1211–1220. https://doi.org/10.1038/s41559-023-02115-8 DOI: https://doi.org/10.1038/s41559-023-02115-8
5. Cherepanov, S. K. (1995). Vascular plants of Russia and adjacent states (Sosudistyye rasteniya Rossii i sopredel’nykh gosudarstv in Russian). Saint Petersburg.
6. Drude, O. (1913). Die Ökologie der Pflanzen. Braunschweig: Vieweg.
7. Flora of Kazakhstan. (1956–1966). (Flora Kazakhstana in Russian) (Vol. 1–9). Alma-Ata.
8. Fremout, T., Briers, S., Miranda, C., & Peña, J. (2021). The value of local ecological knowledge to guide tree species selection in tropical dry forest restoration. Restoration Ecology, 29(4), e13347. https://doi.org/10.1111/rec.13347 DOI: https://doi.org/10.1111/rec.13347
9. Harrison, S., Franklin, J., Hernandez, R., & Thorne, J. (2024). Climate change and California’s terrestrial biodiversity. Proceedings of the National Academy of Sciences, 121(32), e2310074121. https://doi.org/10.1073/pnas.2310074121 DOI: https://doi.org/10.1073/pnas.2310074121
10. Illustrated plant guide of Kazakhstan. (1962–1975). (Illyustrirovannyy opredelitel’ rasteniy Kazakhstan in Russian) (Vols. 1–2). Alma-Ata.
11. Keith, D., Allen, S., Gallagher, R., Mackenzie, B., Auld, T., Barrett, S., Buchan, A., English, V., Gosper, C., Kelly, D., Melrose, R., Miller, B., Neldner, V., Simpson, C., Tolsma, A., Rogers, D., Leeuwen, S., White, M., Yates, C., & Tozer, M. (2022). Fire-related threats and transformational change in Australian ecosystems. Global Ecology and Biogeography, 31(10), 2070–2084. https://doi.org/10.1111/geb.13500 DOI: https://doi.org/10.1111/geb.13500
12. Red Data Book of Kazakhstan. (1981). (Krasnaya kniga Kazakhstana in Russian). Almaty: Nauka.
13. Red Data Book of Kazakhstan. (2004). (Krasnaya kniga Kazakhstana in Russian). Almaty: ArtPrint XXI.
14. Lughadha, E., Bachman, S., Leão, T., Forest, F., Halley, J., Moat, J., Acedo, C., Bacon, K., Brewer, R., Gâteblé, G., Gonçalves, S., Govaerts, R., Hollingsworth, P., Greilhuber, I., Lirio, E., Moore, P., Negrão, R., Onana, J., Rajaovelona, L., Razanajatovo, H., Reich, P., Richards, S., Rivers, M., Smidt, E., Antonelli, A., Mueller, G., & Walker, B. (2020). Extinction risk and threats to plants and fungi. Plants, People, Planet, 2(5), 389–408. https://doi.org/10.1002/ppp3.10146 DOI: https://doi.org/10.1002/ppp3.10146
15. Minin, D., Clements, E., Correia, R., & Cortes-Capano, G. (2021). Consequences of recreational hunting for biodiversity conservation and livelihoods. One Earth, 4(2), 238–253. https://doi.org/10.1016/j.oneear.2021.01.014 DOI: https://doi.org/10.1016/j.oneear.2021.01.014
16. Nazir, S., Bilal, M., Sohail, H., Liu, B., Chen, W., & Iqbal, H. (2020). Impacts of renewable energy atlas: Reaping the benefits of renewables and biodiversity threats. International Journal of Hydrogen Energy, 45(41), 22113–22124. https://doi.org/10.1016/j.ijhydene.2020.05.195 DOI: https://doi.org/10.1016/j.ijhydene.2020.05.195
17. Orsenigo, S., Montagnani, C., Giuseppe, F., & Gargano, D. (2018). Red listing plants under full national responsibility: Extinction risk and threats in the vascular flora endemic to Italy. Biological Conservation, 224, 213–222. https://doi.org/10.1016/j.biocon.2018.05.030 DOI: https://doi.org/10.1016/j.biocon.2018.05.030
18. Plant identification guide of Central Asia. (1968–1993). (Opredelitel’ rasteniy Sredney Azii in Russian). (Vols. 1–10). Tashkent.
19. Permyakov, A. I. (1988). Microtechnique (Mikrotekhnika in Russian). Moscow: State University Publishing House.
20. Potgieter, J., Gaertner, M., O'Farrell, P., & Richardson, D. (2019). Perceptions of impact: Invasive alien plants in the urban environment. Journal of Environmental Management, 229, 76–87. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2018.05.080 DOI: https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2018.05.080
21. Prozina, M. N. (1960). Botanical microtechnique (Botanicheskaya mikrotekhnika in Russian). Moscow: Moscow State University.
22. Qazi, W., Gardezi, S., Khan, A., Munir, A., & Ahmed, A. (2023). Modelling impacts of climate change on habitat suitability of three endemic plant species in Pakistan. Polish Journal of Environmental Studies, 32(4), 3281–3290. https://doi.org/10.15244/pjoes/161876 DOI: https://doi.org/10.15244/pjoes/161876
23. Qazi, Z., Zaman-ul-Haq, M., Tariq, A., & Shitu, K. (2025). Prioritizing threats to rare and endemic species: Expertise to insights. Sustainable Futures, 10, 101430. https://doi.org/10.1016/j.sftr.2025.101430 DOI: https://doi.org/10.1016/j.sftr.2025.101430
24. Rabotnov, T. A. (1970). The importance of consortium relationships in determining plants relationships in phytocenoses. Bulletin of the Moscow Society of Naturalists. Biological Series, 75(2).
25. Raunkiaer, C. (1934). The life forms of plants and statistical plant geography. Oxford University Press.
26. Serebryakov, I. G. (1962). Ecological morphology of plants (Ekologicheskaya morfologiya rasteniy in Russian). Moscow: Higher School.
27. Smirnova, O. V., & Zaugolnova, L. V. (1976). Criteria for identifying age states and features of ontogenesis in plants of different biomorphs (Kriterii dlya opredeleniya vozrastnykh sostoyaniy i osobennostey ontogeneza u rasteniy raznykh biomorfov in Russian). Moscow: Nauka.
28. Uranov, A. A. (1960). Vital state of a species in a plant community. Bulletin of the Moscow Society of Naturalists. Biological Series, 65(3).
29. Varga, K., Csizs, I., Monori, I., & Valkó, O. (2021). Threats and challenges related to grazing paddocks: Recovery of extremely overgrazed grassland after grazing exclusion. Arid Land Research and Management, 35(3), 346–357. https://doi.org/10.1080/15324982.2020.1869120 DOI: https://doi.org/10.1080/15324982.2020.1869120
Жүктеулер
Жарияланды
Нұсқалар
- 2026-07-05 (2)
- 2026-06-30 (1)
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Gulbanu Sadyrova, Kuralai , Nazym, Zhanar (Автор)
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
