Қызылорда облысы топырақ жамылғысының тұздану көрсеткіштері
DOI:
https://doi.org/10.32523/4wbxp968Кілт сөздер:
топырақ, тұздану, экожүйе, хлорид, иондар, сульфат, анион, катионАңдатпа
Топырақтың өнімділігін айқындайтын қасиеттерінің көпжылдық динамикасын зерттеу мәселесі – топырақтану ғылымындағы ең өзекті проблемалардың бірі болып табылады. Бұл мәселе әсіресе аридті аймақтарда өте өткір сипатқа ие, өйткені мұнда суармалауға, жер асты сулары деңгейінің көтерілуіне және ирригациялық-гидроморфты немесе жартылай гидроморфты топырақтардың қалыптасуына байланысты екінші реттік тұздану үдерістері кеңінен таралған. Қызылорда облысында суармалы егістік жерлердің басым бөлігі тұйық ойыстарда орналасқан, бұл қайта тұздану үшін қолайлы жағдай туғызады. Сонымен қатар cyapy нормалары дұрыс сақталмаған жағдайда егістік алқаптардағы топырақ құнарлылығы өзгеріп, соның салдарынан құнарлы жерлердің аумағы азайып, топырақтың екінші реттік тұздануы жүреді. Егістік жерлердің мелиоративтік жағдайының нашарлауы қайта тұздануға және тұзды жер асты сулары деңгейінің көтерілуіне әкеледі. Кейбір жағдайларда қайталама тұздану күріш алқаптарынан келетін судың cyapy арналары арқылы егістік жерлерге түсуі нәтижесінде де байқалады. су және жер ресурстарын ұтымсыз пайдалану, аумақтардың құрғауы мен шөлденуі топырақ пен жер асты суларының тұздану үдерістерін күшейтеді. Рельефтің үстірт бөліктерінде, ойпаңдарда және теңіз жағалауында сұр-қоңыр топырақтар мен әртүрлі сортаңдар кең таралған. Арал теңізі деңгейінің үздіксіз төмендеуіне байланысты сортаң алқаптардың аумағы тұрақты түрде ұлғайып келеді. Айта кету керек, күріш егісі аудандарында тұзданған топырақтарды картографиялау жұмыстары бұрын жүргізілмеген. Осыдан қазіргі тұзданған жерлердің аудандарын және олардың таралу динамикасын жан-жақты түгендеу қажеттілігі туындайды. Мақалада Қызылорда облысындағы тұзданған топырақтарды бірқатар көрсеткіштер бойынша бағалау деректері берілген, соның ішінде тұздану типі мен тұздардың орналасу тереңдігі қарастырылған. Сондай-ақ сульфат-аниондардың, кальций катиондарының, магний иондарының мөлшеріне химиялық талдау жасалып, натрий мен калий иондарының пайыздық үлесі қарастырылған.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
Al-Gaadi, K. A., Tola, E., Madugundu, R., & Fulleros, R. B. (2021). Sentinel-2 images for effective mapping of soil salinity in agricultural fields. Current Science, 121(3), 384–390. https://doi.org/10.18520/cs/v121/i3/384-390
Aliev, I. A. (2016). Soil salinization in southern Kazakhstan and ways of its reclamation (Zasolenie pochv yuga Kazakhstana i puti ikh melioratsii in Russian). Vestnik KazNAU, 2, 25–32.
Amirov, B. M., Bazarbaev, S. O., Zhandybaev, O. S., Poshanov, M. N., & Kurmanakyn, O. S. (2025). Modeling of soil salinity using conductometry (Modelirovanie zasolennosti pochv s ispol’zovaniem konduktometrii in Russian). Pochvovedenie i agrokhimiia, 3, 30–44. https://doi.org/10.51886/1999-74X_2025_3_30
Ayers, R. S., & Westcot, D. W. (1985). Water quality for agriculture (FAO Irrigation and Drainage Paper No. 29). Food and Agriculture Organization of the United Nations.
Baimoldaeva, A. T. (2002). Landscape-ecological state of the environment of Kyzylorda city and nature protection tasks (Landshaftno-ekologicheskoe sostoianie okruzhaiushchei sredy g. Kyzylorda i zadachi okhrany prirody in Russian). Almaty.
Borovskiy, V. M. (1978). Drying of the Aral Sea and its consequences (Usykhanie Aral’skogo moria i ego posledstviia in Russian). Izvestiia AN KazSSR. Seriia Geograficheskaia, 5, 18–26.
Borovskiy, V. M., & Orlova, M. A. (1960). Soils of the eastern Aral region (Pochvy vostochnogo Priaral’ia in Russian). Izvestiia AN KazSSR. Seriia Botanicheskaia i Pochvovedcheskaia, 3, 18-26.
Fedorovich, B. A. (1983). Dynamics and patterns of desert relief formation (Dinamika i zakonomernosti rel’efoobrazovaniia pustyn’ in Russian). Nauka.
Geldyyeva, G. V., & Nadyrov, Sh. M. (2002). The role of interstate factors in regulating and managing the development of the Aral natural-economic system (Rol’ mezhgosudarstvennykh faktorov v regulirovanii i upravlenii razvitiem Aral’skoi prirodno-khoziaistvennoi sistemy in Russian). Gidrometeorologiia i ekologiia, 4, 175–189.
Geldyyeva, G. V., Budnikova, T. I., & Skorintseva, I. B. (2004). Landscape support for combating desertification in the Syr Darya River valley (Landshaftnoe obespechenie skhemy bor’by s opustynivaniem doliny reki Syrdar’ya in Russian). Arkas.
Hillel, D. (2004). Introduction to environmental soil physics. Elsevier Academic Press. https://doi.org/10.1111/j.1365-2389.2005.0756d.x
Kargas, G., & Kerkides, P. (2008). Electrical conductivity and total dissolved solids in irrigation water in relation to soil properties. Agricultural Water Management, 95(5), 603–612.
Karlykhanov, O. K. (2002). On the issue of restoration of the Small Aral (K voprosu vosstanovleniia Malogo Arala in Russian). Gidrometeorologiia i ekologiia, 4, 18–26.
Mukhamediev, R. I., Merembayev, T., Kuchin, Y., Malakhov, D., Zaitseva, E., Levashenko, V., Popova, Y., Symagulov, A., Sagatdinova, G., & Amirgaliyev, Y. (2023). Soil salinity estimation for South Kazakhstan based on SAR Sentinel-1 and Landsat-8/9 OLI data with machine learning models. Remote Sensing, 15(17), 4269. https://doi.org/10.3390/rs15174269
Mukhamediev, R., Amirgaliyev, Y., Kuchin, Y., & Tabynbayeva, L. (2023). Operational mapping of salinization areas in agricultural fields using machine learning models based on low-altitude multispectral images. Drones, 7(6), 357. https://doi.org/10.3390/drones7060357
Mukhamedjanov, H. K., & Toderich, K. N. (2015). Monitoring of soil salinization using GIS and remote sensing in Central Asia. Environmental Earth Sciences, 74, 4539–4547.
Nurgizarinov, A. M. (2006). Ecological state of the Aral (Araldyn ekologiyalyq tynysy in Kazakh). Gylym.
Panova, S. V. (2017). Evaluation of express methods for diagnosing soil salinity (Otsenka ekspress-metodov dlia diagnostiki solevogo zagriazneniia pochv in Russian). Agrokhimiia, 11, 48-55.
Ramos, T. B., Castanheira, N., Oliveira, A. R., Paz, A. M., Darouich, H., Simionesei, L., Farzamian, M., & Conçalves, M. C. (2020). Soil salinity assessment using vegetation indices derived from Sentinel-2 multispectral data: application to Leziria Grande, Portugal. Agricultural Water Management, 241, 106387. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2020.106387
Seidakhmetov, M. S. (2019). Analysis of the state of saline soils in Turkestan region (Analiz sostoianiia zasolennykh pochv Turkestanskoi oblasti in Russian). Pochvovedenie i agrokhimiia, 4, 14-19.
Shamsutdinov, Z. Sh. (1986). Problems of phytomelioration of desert pastures (Problemy fitomelioratsii pustynnykh pastbishch in Russian). Problemy osvoeniia pustyn’, 5, 34–43.
Shamsutdinov, Z. Sh. (1996). Biological reclamation of degraded agricultural lands (Biologicheskaia melioratsiia degradirovannykh sel’skokhoziaistvennykh zemel’ in Russian). Moscow.
Shirokova, Y. I., Forkutsa, I., Sharipova, S. S. (2021). Soil salinization in Central Asia: monitoring approaches and problems. Sustainability, 13(11), 6146.
Sidorenko, A. V. (Ed.). (1971). Geology of the USSR: Southern Kazakhstan (Geologiia SSSR: Iuzhnyi Kazakhstan in Russian) (Vol. 15, Book 1). Nedra.
Vorozhtsov, V. I. (2008). Agroecological cartography (Agroekologicheskaia kartografiia in Russian). Agroizdat.
Wang, J., Peng, J., Li, H., Yin, C., Liu, W., Wang, T., & Zhang, H. (2021). Soil salinity mapping using machine learning algorithms with the Sentinel-2 MSI in arid areas, China. Remote Sensing, 13(2), 305. https://doi.org/10.3390/rs13020305
Zaidelman, F. R., Nikiforova, A. S., Smirnova, L. F., & Shvarov, A. P. (2002). Workshop on soil reclamation course (Praktikum po kursu «Melioratsiia pochv» in Russian). Izdatel’stvo Moskovskogo universiteta.
Zhailybai, K. (2006). Rice farming and ecology (Kurish eginshiligi zhane ekologiya in Kazakh). ARNA-V.
Zhang, M., Liu, Z., Zhang, Z. (2018). Mapping soil salinity using remote sensing and soil characteristics: a case study in the Bosten Lake watershed, China. Geoderma, 311, 1–12.
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Салтанат Ибадуллаева, Гулнар Зияева, Гульжас Токтаганова, Клара Ажмолдаева, Жаксыбай Тулеубаев (Автор)
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
