Түркияның Эскишехир қаласы мысалында функционалдық аймақтар бойынша қалалық ауа сапасының кеңістіктік-уақыттық динамикасын бағалау
DOI:
https://doi.org/10.32523/hym3fs97Кілт сөздер:
қалалық ауа сапасы, PM2.5, PM10, көміртек диоксиді, жерді функционалдық пайдалану, кеңістіктік талдау, кригинг интерполяциясы, ГАЖ, тұрақты қалалық жоспарлауАңдатпа
Қала ауасының ластануы - өнеркәсіптік қызмет, халық тығыздығы, энергияны пайдалану, тұрмыстық жылыту және көлік өзара әрекеттесіп, атмосфералық жағдайға әсер ететін қарқынды дамып келе жатқан қалалардағы басты экологиялық мәселелердің бірі. Бұл зерттеуде Түркияның Эскишехир қаласындағы жер пайдалану мен қалалық белсенділіктің әртүрлі типтерін көрсететін он бақылау нүктесіндегі PM2.5, PM10 және CO2 концентрацияларының кеңістіктік және уақыттық сипаттамалары зерделенді. Далалық өлшеулер қысқы және жазғы кезеңдерде таңертеңгі және кешкі уақытта CEM DT-9880 қалқыма бөлшектер анализаторы мен EXTECH Easyview 80 CO2 анализаторының көмегімен жүргізілді. Алынған мәліметтер өнеркәсіптік, тұрғын үй, коммерциялық, көліктік және жасыл аймақтар арасындағы тәуліктік және маусымдық айырмашылықтарды анықтау үшін бағаланды. Кеңістіктік заңдылықтар QGIS базасындағы географиялық ақпараттық жүйе (ГАЖ) шеңберінде кригинг интерполяциясы әдісін қолдану арқылы қосымша зерттелді. Нәтижелер ластаушы заттар концентрациясының айқын кеңістіктік әртүрлілігін көрсетті: PM2.5 және PM10 жоғары деңгейлері негізінен өнеркәсіптік аймақтарда, ұйымдасқан өнеркәсіптік аудандарда, халық тығыз орналасқан тұрғын үй кешендерінде және қазба отынымен тұрмыстық жылытылатын орындарда байқалды. Қысқы мезгілдегі PM2.5 ең жоғары концентрациясы 543,05 мкг/м³ құрады, ал CO2 максималды өлшенген концентрациясы 803 ppm-нен асты. Керісінше, қалалық саябақтарда және өсімдік жамылғысы мол аймақтарда әдетте ластаушы заттардың төмен концентрациясы тіркелді. Зерттеу нәтижелері жер пайдалану сипаттамалары мен қалалық белсенділік үлгілері жергілікті ауа сапасын айқындайтын маңызды факторлар болып табылатынын көрсетеді. Өнеркәсіптік шығарындыларды бақылауды, таза жылыту жүйелерін, қаланы жасылдандыруды кеңейтуді, тұрақты ұтқырлықты және аз шығарындысы бар энергетикалық стратегияларды қала құрылысын жоспарлауға интеграциялау Эскишехирдегі атмосфералық жағдайды жақсартуға ықпал етуі мүмкін.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
Abhijith, K. V., Kumar, P., Gallagher, J., McNabola, A., Baldauf, R., Pilla, F., Broderick, B., Di Sabatino, S. & Pulvirenti, B. (2017). Air pollution abatement performances of green infrastructure in open road and built-up street canyon environments - a review. Atmospheric environment, 162, 71-86. https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2017.05.014 DOI: https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2017.05.014
Abualqumboz, M. S., Mohammed, N. I., Malakahmad, A. & Nazif, A. N. (2017). Investigating indoor concentrations of PM 10 in an underground loading dock in Malaysia. Air Qual Atmos Health, 10(2):147–159. https://doi.org/10.1007/s11869-016-0413-4 DOI: https://doi.org/10.1007/s11869-016-0413-4
Adar, S. D., Filigrana, P. A., Clements, N. & Peel, J. L. (2014). Ambient coarse particulate matter and human health: a systematic review and meta-analysis. Curr Envir Health Rpt, 1, 258-274. https://doi.org/10.1007/s40572-014-0022-z DOI: https://doi.org/10.1007/s40572-014-0022-z
Anderson, J. O., Thundiyil, J. G. & Stolbach, A. (2012). Clearing the air: a review of the effects of matter air pollution on human health. J Med Toxicol, 8, 166-175. https://doi.org/10.1007/s13181-011-0203-1 DOI: https://doi.org/10.1007/s13181-011-0203-1
Ari, A., Ertürk Arı, P., & Gaga, E. O. (2025). Source apportionment of primary and secondary fine particulate matter in Eskişehir/Türkiye using conventional and dispersion-normalized positive matrix factorization. Atmospheric Pollution Research, 16(11), 102653. https://doi.org/10.1016/j.apr.2025.102653 DOI: https://doi.org/10.1016/j.apr.2025.102653
Balcılar, İ. (2024). Air pollution in Eskişehir: Spatio-temporal variation of PM10, PM2.5, and SO2 concentrations and evaluation of sources. NÖHÜ Journal of Engineering Sciences, 13(4), 1115–1126. https://doi.org/10.28948/ngumuh.1459990 DOI: https://doi.org/10.28948/ngumuh.1459990
Beelen, R., Hoek, G., van den Brandt, P. A., Goldbohm, R. A., Fischer, P., Schouten, L. J., Armstrong, B. & Brunekreef, B. (2008). Long-term exposure to traffic-related air pollution and lung cancer risk. Epidemiology, 19(5), 702-710. DOI: https://doi.org/10.1097/EDE.0b013e318181b3ca
Begum, B. A., Biswas, S. K. & Hopke, P. K. (2008). Assessment of trends and present ambient concentrations of PM2.2 and PM10 in Dhaka, Bangladesh. Air Qual Atmos Health, 1(3), 125– 133. https://doi.org/ 10.1007/s11869-008-0018-7 DOI: https://doi.org/10.1007/s11869-008-0018-7
Cetin, M. (2013). Advances in Landscape Architecture Environmental Sciences. Chapter 27: Landscape engineering, protecting soil, and runoff stormwater. InTech-Open Science-Open Minds, Online, July 1st, 2013. ISBN 978-953-51-1167-2, 697–722 pp
Cetin, M. (2015). Using GIS analysis to assess urban green space in terms of accessibility: case study in Kutahya. Int J Sust Dev World, 22(5): 420–424. https://doi.org/10.1080/13504509.2015.1061066 DOI: https://doi.org/10.1080/13504509.2015.1061066
Cetin, M. (2016). Sustainability of urban coastal area management: a case study on Cide. J Sustain For, 35(7), 527–541. https://doi.org/10.1080/10549811.2016.1228072 DOI: https://doi.org/10.1080/10549811.2016.1228072
Cetin, M., Sevik, H., & Saat, A. (2017). Indoor air quality: the samples of Safranbolu Bulak Mencilis Cave. Fresen Environ Bull, 26(10), 5965– 5970.
Cetin, M., Onac, A. K., Sevik, H. & Sen, B. (2019). Temporal and regional change of some air pollution parameters in Bursa. Air Qual Atmos Health, 12, 311-316. https://doi.org/10.1007/s11869-018-00657-6 DOI: https://doi.org/10.1007/s11869-018-00657-6
Deary, M. E, Bainbridge, S. J., Kerr, A., McAllister, A., & Shrimpton, T. (2016). Practicalities of mapping PM10 and PM2.5 concentrations on citywide scales using a portable particulate monitor. Air Qual Atmos Health, 8, 923–930. https://doi.org/10.1007/s11869-016-0394-3 DOI: https://doi.org/10.1007/s11869-016-0394-3
Gaga, E. O., Döğeroğlu, T., Özden, Ö., Ari, A., Yay, O. D., Altuğ, H., Akyol, N., Örnektekin, S., & Van Doorn, W. (2012). Evaluation of air quality by passive and active sampling in an urban city in Turkey: current status and spatial analysis of air pollution exposure. Environmental Science and Pollution Research, 19(8), 3579–3596. https://doi.org/10.1007/s11356-012-0924-y DOI: https://doi.org/10.1007/s11356-012-0924-y
Han, L., Zhou, W., Pickett, S. T., Li, W., & Li, L. (2016). An optimum city size? The scaling relationship for urban population and fine particulate (PM2.5) concentration. Environmental Pollution, 208, 96-101. https://doi.org/10.1016/j.envpol.2015.08.039 DOI: https://doi.org/10.1016/j.envpol.2015.08.039
Hewitt, C. N., Ashworth, K., & MacKenzie, A. R. (2020). Using green infrastructure to improve urban air quality (GI4AQ). Ambio, 49(1), 62-73. https://doi.org/10.1007/s13280-019-01164-3 DOI: https://doi.org/10.1007/s13280-019-01164-3
Janhäll, S. (2015). Review on urban vegetation and particle air pollution - deposition and dispersion. Atmospheric Environment, 105, 130-137. https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2015.01.052 DOI: https://doi.org/10.1016/j.atmosenv.2015.01.052
Jayasooriya, V. M., Ng, A. W. M., Muthukumaran, S., & Perera, B. J. C. (2017). Green infrastructure practices for improvement of urban air quality. Urban Forestry & Urban Greening, 21, 34-47. https://doi.org/10.1016/j.ufug.2016.11.007 DOI: https://doi.org/10.1016/j.ufug.2016.11.007
Leung, D. Y., Tsui, J. K., Chen, F., Yip, W. K., Vrijmoed, L. L., & Liu, C. H. (2011). Effects of urban vegetation on urban air quality. Landscape Research, 36(2), 173-188 https://doi.org/10.1080/01426397.2010.547570 DOI: https://doi.org/10.1080/01426397.2010.547570
Kumar, P., Morawska, L., Martani, C., Biskos, G., Neophytou, M., Di Sabatino, S., Ball, M., Norford, L. & Britter, R. (2015). The rise of low-cost sensing for managing air pollution in cities. Environment International, 75, 199-205. https://doi.org/10.1016/j.envint.2014.11.019 DOI: https://doi.org/10.1016/j.envint.2014.11.019
Lelieveld, J., Evans, J. S., Fnais, M., Giannadaki, D., & Pozzer, A. (2015). The contribution of outdoor air pollution sources to premature mortality on a global scale. Nature, 525(7569), 367-371. https://doi.org/10.1038/nature15371 DOI: https://doi.org/10.1038/nature15371
Mukherjee, A. & Agrawal, M. (2017). World air particulate matter: sources, distribution and health effects. Environment Chem Lett, 15, 283-309. https://doi.org/10.1007/s10311-017-0611- DOI: https://doi.org/10.1007/s10311-017-0611-9
Nowak, D. J., Crane, D. E., & Stevens, J. C. (2006). Air pollution removal by urban trees and shrubs in the United States. Urban forestry & urban greening, 4(3-4), 115-123. https://doi.org/10.1016/j.ufug.2006.01.007 DOI: https://doi.org/10.1016/j.ufug.2006.01.007
Nowak, D. J., Hirabayashi, S., Bodine, A., & Greenfield, E. (2014). Tree and forest effects on air quality and human health in the United States. Environmental Pollution, 193, 119-129. https://doi.org/10.1016/j.envpol.2014.05.028 DOI: https://doi.org/10.1016/j.envpol.2014.05.028
Powe, N. A., & Willis, K. G. (2002). Mortality and morbidity benefits of air pollution absorption by Woodland. Social & Environmental Benefits of Forestry Phase, 2.
Pugh, T. A., MacKenzie, A. R., Whyatt, J. D., & Hewitt, C. N. (2012). Effectiveness of green infrastructure for improvement of air quality in urban street canyons. Environmental science & technology, 46(14), 7692-7699. https://doi.org/10.1021/es300826w DOI: https://doi.org/10.1021/es300826w
Rai, A. C., Kumar, P., Pilla, F., Skouloudis, A. N., Di Sabatino, S., Ratti, C., Yasar, A. & Rickerby, D. (2017). End-user perspective of low-cost sensors for outdoor air pollution monitoring. Science of The Total Environment, 607, 691-705. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2017.06.266 DOI: https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2017.06.266
Rao, M., George, L. A., Rosenstiel, T. N., Shandas, V., & Dinno, A. (2014). Assessing the relationship among urban trees, nitrogen dioxide, and respiratory health. Environmental Pollution, 194, 96-104. https://doi.org/10.1016/j.envpol.2014.07.011 DOI: https://doi.org/10.1016/j.envpol.2014.07.011
Sevik, H., Ozel, H. B., Cetin, M., Ozel, H.U. & Erdem, T. (2018). Determination of changes in heavy metal accumulation depending on plant species, plant organism, and traffic density in some landscape plants. Air Qual Atmos Health, 12, 189–195. https://doi.org/10.1007/s11869-018-0641-x DOI: https://doi.org/10.1007/s11869-018-0641-x
Snyder, E. G., Watkins, T. H., Solomon, P. A., Thoma, E. D., Williams, R. W., Hagler, G. S. W., Shelow D., Hindin, D. A., Kilaru, V. J. & Preuss, P. W. (2013). The changing paradigm of air pollution monitoring. Environmental science & technology, 47(20), 11369-11377. https://doi.org/10.1021/es4022602 DOI: https://doi.org/10.1021/es4022602
Tallis, M., Taylor, G., Sinnett, D., & Freer-Smith, P. (2011). Estimating the removal of atmospheric particulate pollution by the urban tree canopy of London, under current and future environments. Landscape and Urban Planning, 103(2), 129-138. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2011.07.003 DOI: https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2011.07.003
Tiwary, A., Sinnett, D., Peachey, C., Chalabi, Z., Vardoulakis, S., Fletcher, T., Leonardi, G., Grundy Ch., Azapagic, A. & Hutchings, T. R. (2009). An integrated tool to assess the role of new planting in PM10 capture and the human health benefits: A case study in London. Environmental Pollution, 157(10), 2645-2653. https://doi.org/10.1016/j.envpol.2009.05.005 DOI: https://doi.org/10.1016/j.envpol.2009.05.005
Turkyilmaz, A., Şevik, H., Çetin, M., Ahmaida Saleh, E. A. (2018). Changes in heavy metal accumulation depending on traffic density in some landscape plants. Pol J Environ Stud, 27(5), 2277–2284. https://doi. org/10.15244/pjoes/78620 DOI: https://doi.org/10.15244/pjoes/78620
United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division. (2019). World urbanization prospects: The 2018 revision (ST/ESA/SER.A/420). URL 1 https://population.un.org/wup/Publications/Files/WUP2018-Report.pdf
United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division. (2019). World urbanization prospects 2018: Highlights (ST/ESA/SER.A/421). URL 2 https://population.un.org/wup/Publications/Files/WUP2018-Highlights.pdf
United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division. (n.d.). World Urbanization Prospects: Downloads. Retrieved September 28, 2026 URL 3 https://population.un.org/wup/Download/
Turkish Statistical Institute. (n.d.). National education statistics database [Data set]. Retrieved September 28, 2026, from https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=130&locale=tr
World Health Organization (WHO). (2021). WHO Global Air Quality Guidelines: Particulate Matter (PM2.5 and PM10), Ozone, Nitrogen Dioxide, Sulfur Dioxide and Carbon Monoxide. Geneva: WHO. https://www.who.int/about/accountability/results/who-results-report-2020-2021
Yao, Y., Wang, Y., Ni, Z., Chen, S., & Xia, B. (2022). Improving air quality in Guangzhou with urban green infrastructure planning: an i-tree eco model study. Journal of Cleaner Production, 369, 133372. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2022.133372 DOI: https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2022.133372
Yucedag, C., Kaya, L. G., & Cetin, M. (2018). Identifying and assessing environmental awareness of hotel and restaurant employees ’attitudes in the Amasra District of Bartin. Environ Monit Assess, 190(2), 60. https://doi.org/10.1007/s10661-017-6456-7 DOI: https://doi.org/10.1007/s10661-017-6456-7
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Aylin Cicek, Ilknur Zeren Cetin (Автор)
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
