Су объектілерінің экологиялық сапасына арналған өңірлік стандарттардың қажеттілігі: Елек өзені алабы, Қазақстан
DOI:
https://doi.org/10.32523/vry54642Кілт сөздер:
экологиялық сапа стандарттары, өңірлендіру, рұқсат етілген төгінді нормативтері, бор, алты валентті хром (Cr(VI)), қуаң аймақтар, Елек өзеніАңдатпа
Қазақстан Республикасының қуаң және шөлейт аймақтарында су объектілерінің экологиялық сапасына қойылатын бірыңғай стандарттарды қолдану антропогендік жүктемені тиімді реттеуді әрдайым қамтамасыз ете бермейді және рұқсат етілген төгінді нормативтерін (РТН) есептеу барысында әдістемелік қайшылықтарға әкелуі мүмкін. Бұл зерттеу Батыс Қазақстандағы антропогендік әсері жоғары трансшекаралық су жүйелерінің бірі болып саналатын Елек өзені алабының мысалында су объектілері үшін өңірлік экологиялық сапа стандарттарын әзірлеу қажеттілігін негіздеуге бағытталған. Зерттеу РТН есептеудің баланстық тәсіліне негізделіп, ластаушы заттардың фондық концентрациялары мен өзен ағынының гидрологиялық өзгергіштігінің төгінділерді реттеу нәтижелеріне әсерін талдауды қамтиды. Зерттеліп отырған алаптың табиғи-техногендік жағдайларына тән ластаушы заттар ретінде бор және алты валентті хром (Cr(VI)) басым индикаторлық заттар ретінде таңдалды. Зерттеу нәтижелері бордың табиғи және өңірлік фондық концентрациялары жоғары болған жағдайда бірыңғай экологиялық сапа стандарттарын қолдану теріс мәнді РТН көрсеткіштеріне әкелетінін, яғни экологиялық реттеу жүйесінің формалды түрде жүзеге аспайтынын көрсетеді. Алынған нәтижелер табиғи-климаттық жағдайларды, фондық концентрацияларды және су экожүйелерінің тұрақтылығын ескере отырып, экологиялық сапа стандарттарын өңірлендіру Қазақстанда экологиялық және басқарушылық тұрғыдан негізделген төгінділерді реттеу мен су ресурстарын тұрақты басқарудың қажетті алғышарттарының бірі екенін растайды. Зерттеудің практикалық маңызы ұсынылған тәсілді су ресурстарын басқару жүйесін жетілдіруде қолдану мүмкіндігімен айқындалады.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
1. Acreman, M. C., & Dunbar, M. J. (2004). Defining environmental river flow requirements - a review. Hydrology and Earth System Sciences, 8(5), 861–876. https://doi.org/10.5194/hess-8-861-2004 DOI: https://doi.org/10.5194/hess-8-861-2004
2. Asian Development Bank. (2020). Water sector financing and management in Central Asia. Manila: Asian Development Bank.
3. Berdenov, Z. G., Safarov, R. Z., Mendybaev, E. Kh., Shomanova, Zh. K., & Ilies, D. C. (2022). Impact of technogenic factors on surface water of the Ilek River basin. News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Series of Geology and Technical Sciences, 6, 45–55. https://doi.org/10.32014/2518-170X.216 DOI: https://doi.org/10.32014/2518-170X.216
4. Chapman, D. (1996). Water quality assessments: a guide to the use of biota, sediments and water in environmental monitoring. World Health Organization; UNESCO; UNEP.
5. Chapman, D., & Kimstach, V. (1996). Selection of water quality variables. In D. Chapman (Ed.), Water quality assessments: a guide to the use of biota, sediments and water in environmental monitoring (2nd ed., pp. 59–126). E & FN Spon. https://doi.org/10.4324/NOE0419216001.ch3 DOI: https://doi.org/10.1201/9781003062103-3
6. Dyussembayeva, N., Idrissova, G., Turebekova, A., Zhakupova, S., Abdieva, G., & Issayeva, A. (2023). Water elemental composition and toxicity in Kazakhstan’s transboundary rivers. Central Asian Journal of Water Research, 9(1), 1–17. https://doi.org/10.29258/CAJWR/2023-R1.v9-1/1-17 DOI: https://doi.org/10.29258/CAJWR/2023-R1.v9-1/19-32.eng
7. European Commission. (2000). Directive 2000/60/EC establishing a framework for Community action in the field of water policy (Water Framework Directive). Official Journal of the European Communities.
8. European Environment Agency. (2018). Environmental quality standards in surface waters. EEA.
9. Falkenmark, M., & Rockström, J. (2004). Balancing water for humans and nature: The new approach in ecohydrology. Earthscan.
10. Meybeck, M. (2003). Global analysis of river systems: from Earth system controls to Anthropocene syndromes. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 358(1440), 1935–1955. https://doi.org/10.1098/rstb.2003.1379 DOI: https://doi.org/10.1098/rstb.2003.1379
11. Meybeck, M., & Helmer, R. (1989). The quality of rivers: from pristine stage to global pollution. Global and Planetary Change, 1(4), 283–309. https://doi.org/10.1016/0921-8181(89)90007-0 DOI: https://doi.org/10.1016/0921-8181(89)90007-6
12. Mugisha, S., Berg, S. V., & Muhairwe, W. T. (2007). Use of internal incentive contracts to improve water utility performance: the case of NWSC in Uganda. Water Policy, 9(3), 271–284. https://doi.org/10.2166/wp.2007.010 DOI: https://doi.org/10.2166/wp.2007.010
13. OECD. (2015). Water resources allocation: Sharing risks and opportunities. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9789264229631-en DOI: https://doi.org/10.1787/9789264229631-en
14. RSE Kazhydromet. (2024). Report on the state of the environment of Aktobe region for 2023. Aktobe: Kazhydromet.
15. Singh, V. P. (1995). Hydrologic modeling. New York: McGraw-Hill.
16. Solodova, E., Ilarri, J. R., Tanybayeva, A., Rysmagambetova, A., & Pavlichenko, L. (2021). Assessment of boron content changes in the surface water of the Ilek River valley (Aktobe, Kazakhstan). News of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. Series of Geology and Technical Sciences. https://doi.org/10.32014/2021.2518-1491.77 DOI: https://doi.org/10.32014/2021.2518-1491.77
17. United Nations Economic Commission for Europe. (2019). Guidance on water quality standards and objectives. UNECE.
18. United Nations Environment Programme. (2019). Global environment outlook 6. Nairobi: UNEP.
19. U.S. Environmental Protection Agency. (1991). Technical guidance for water quality-based toxics control (EPA/505/2-90-001). EPA.
20. U.S. Environmental Protection Agency. (2016). National recommended water quality criteria. EPA.
21. Vörösmarty, C. J., Green, P., Salisbury, J., & Lammers, R. B. (2000). Global water resources: Vulnerability from climate change and population growth. Science, 289(5477), 284–288. https://doi.org/10.1126/science.289.5477.284 DOI: https://doi.org/10.1126/science.289.5477.284
22. Vörösmarty, C. J., McIntyre, P. B., Gessner, M. O., Dudgeon, D., Prusevich, A., Green, P., Glidden, S., Bunn, S. E., Sullivan, C. A., Liermann, C. R., & Davies, P. M. (2010). Global threats to human water security and river biodiversity. Nature, 467, 555–561. https://doi.org/10.1038/nature09440 DOI: https://doi.org/10.1038/nature09440
23. World Bank. (2021). Water security for Central Asia: The costs of inaction. Washington, DC: World Bank.
24. World Health Organization. (2017). Guidelines for drinking-water quality (4th ed.). WHO Press.
25. Hering, D., Borja, A., Carstensen, J., Carvalho, L., Elliott, M., Feld, C. K., Heiskanen, A. S., Johnson, R. K., Moe, J., Pont, D., Solheim, A. L., & van de Bund, W. (2010). The European water framework directive at the age of 10: a critical review of the achievements with recommendations for the future. Science of the Total Environment, 408(19), 4007–4019. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2010.05.031 DOI: https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2010.05.031
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Бауыржан Капсалямов, Гүлзат Жолмуратова (Автор)
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
