Қала ортасындағы ағашты өсімдіктердің экологиялық және биологиялық сипаттамалары
DOI:
https://doi.org/10.32523/6ggkhq05Кілт сөздер:
ағаш тектес өсімдіктер, Алматы қаласы, атмосфералық ауа, ауаның ластануы, ластаушы заттарАңдатпа
Мақалада Алматы қаласындағы ағаш өсімдіктерінің экологиялық және биологиялық сипаттамалары берілген, олардың ластану, су мен жарықтың жетіспеушілігі сияқты қалалық стрестік жағдайларға бейімделуі және қалалық ортаға оң әсері (ауаны тазарту, шуды сіңіру) қарастырылған. Урбанизация өсімдіктердің тіршілік етуі мен дамуы үшін арнайы биологиялық бейімделуді қажет ететін бірегей қоршаған орта факторларын тудырады. Қалалық топырақ көбінесе нашар, ал ағаштар су тапшылығын сезінуі мүмкін. Кейбір түрлер құрғақшылыққа жақсы төзеді, ал басқалары ерекше күтімді қажет етеді. Ағаш өсімдіктерінің функционалдық жағдайын ескере отырып, Алматыдағы бар жасыл кеңістіктің қоршаған ортаны қалыптастырушы рөлі бағаланады. Әртүрлі көздерден алынған ақпаратты талдау және өңдеу арқылы автокөліктерден ауаның ластануының себептері мен салдары анықталды. Зиянды заттардың жалпы мөлшерінің шамамен 90%-ы автомобильдерге жатады. Автокөліктер атмосфераны пайдаланылған газдармен, бөлшектермен және басқа да улы заттармен ластайды. Алматыдағы автокөліктер санының жыл сайын артуы атмосферадағы зиянды заттар концентрациясының артуына әкеледі. Сондықтан қалалық ағаштар құрғақшылық немесе ластану сияқты стрестік жағдайларға өте төзімді болуы керек. Алматыдағы кейбір ағаштар стрестік жағдайларда зиянкестер мен ауруларға бейім болуы мүмкін.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
1. Claire Kenefick, Stephen Livesley, Claire Farrell. A systematic review of resprouting in woody plants and potential implications for the management of urban plantings //Ecology and Evolution. - 2024. - P.1083. DOI: https://doi.org/10.1002/ece3.10839
2. Yi-Tao Lin, Jian-Wen. Taxonomic revision of ringing shells: revival and reclassification of species of Anomiidae (Bivalvia: Pectinid) // Ecology and Evolution. - 2025. – P. 72372.
3. Johnson C. N., Balmford A. et al., Biodiversity Losses and Conservation Responses in the Anthropocene // Science. – 2017. - V. 356. - P. 270–275. DOI: https://doi.org/10.1126/science.aam9317
4. H. Fan, Z. Yu, G. Yang, et al., How to cool hot-humid (Asian) cities with urban trees? An optimal landscape size perspective. //Agricultural and Forestry Meteorology. - 2019. - V. 265. - P. 338–348. DOI: https://doi.org/10.1016/j.agrformet.2018.11.027
5. Tirebo Tekle, Melesse Maryo Salamo. Ecological Assessment of Woody Plant Diversity and the Associated Threats in Afromontane Forest of Ambericho, Southern Ethiopia //Journal of Landscape Ecology. - 2022. – V. 15. - № 2. - P. 102-126. DOI: https://doi.org/10.2478/jlecol-2022-0013
6. Szilvia Kisvarga, Katalin Horotán et all. The ecology of urban Vegetation: Trade-Offs, stressors, and adaptive strategies // Environmental and Sustainability Indicators. – 2025. - V. 28, - P. 100887. DOI: https://doi.org/10.1016/j.indic.2025.100887
7. Catalano C., Pasta S., Guarino R. A Plant Sociological Procedure for the Ecological Design and Enhancement of Urban Green Infrastructure. Urban Services to Ecosystems: Green Infrastructure Benefits from the Landscape to the Urban Scale //Environmental and Sustainability Indicators. – 2025. - V. 28. - Р. 100887.
8. Chiara Catalano, Thomas E. Hauck et all. Landscapes without landscape architects. The ecological beauty of informal urban landscapes // Ecological Transition. – 2023. - V. 13. – Р. 2464.
9. Скворцов А.К. Гербарий. − М. - 1977. − 199 с.
10. Деревья и кустарники СССР. – М. - 1966. - 639 с.
11. Флора Казахстана. − Алма-Ата. - 1956 − 1966. –Т.Т. 1–9.
12. Мушегян А. М. Деревья и кустарники Казахстана, дикорастущие и интродуцированные. - Алма-Ата. – 1962. - 363 с.
13. Растения Центральной Азии /Под ред. В.И. Грубова. – М.−Л. - 1963–1989. – вып. 1 1–914.
14. Определитель растений Средней Азии. – Ташкент: ФАН. - 1968–1993. − Т.Т. 1–10.
15. Иллюстрированный определитель растений Казахстана. − А-Ата. - 1962–1975. - Т.Т. 1–2.
16. Тахтаджян А.Л. Система магнолиофитов. – М.−Л. - 1987. − 439 с.
17. Черепанов С.К. Сосудистые растения России и сопредельных государств (в пределах бывшего СССР). – С.-Пб. - 1995. – 990 с.
18. Абдулина С.А. Сосудистые растения Казахстана. – Алматы.- 1998. − 188 с.
19. Serebryakov I. G. Ekologicheskaya morfologiya rasteniy [Ecological morphology of plants]. - M. - 1962. - 378 p.
20. Лавренко Е.П. Основные черты ботанической географии пустынь Евразии и Северной Африки. – М. - 1962. − С. 168.
21. Толмачев А.И. О некоторых количественных отношениях во флорах земного шара //Вестник Ленинградского Государственного университета. Серия биологическая. − 1970. − №15. − вып. 3.
22. Камелин Р.В. Флорогенетический анализ естественной флоры горной Средней Азии. – Ленинград. - 1973. − 354 с.
23. Голоскоков В.П. Флора и растительность высокогорных поясов Заилийского Алатау. – Алма-Ата. - 1949. − 203 с.
24. Sonia C. Mangones et all. Addressing urban transport-related air pollution in Latin America: Insights and policy directions // Latin American Transport Studies. – 2025.- V. 3. - Р. 100033. DOI: https://doi.org/10.1016/j.latran.2025.100033
25. Baohua Wang et all. Impact of Motor Vehicle Exhaust on the Air Quality of an Urban City // Aerosol and Air Quality Research, - 2022. - V. 22. - Issue 8. DOI: https://doi.org/10.4209/aaqr.220213
26. Saman Janaranjana, Herath Bandara. Economic and Public Health Impacts of Transportation-Driven Air Pollution in South Asia // Sustainability. - 2025. - V. 17. - № 5. - Р. 2306. DOI: https://doi.org/10.3390/su17052306
27. Samuele Marinello et all. Exposure to Air Pollution in Transport Microenvironments // Sustainability. – 2023. V. 15. - № 15. - Р. 11958. DOI: https://doi.org/10.3390/su151511958
28. Нажметдинова А.Ш., Сарманбетова Г.К. Особенности санитарно-гигиенической оценки степени загрязнения химическими контаминантами г. Алматы // Международный журнал прикладных и фундаментальных исследований. – 2015.
29. Yendle Barwise et all. A trait-based investigation into evergreen woody plants for traffic-related air pollution mitigation over time // Science of The Total Environment. – 2024. - V. – 914. - Р. 169713. DOI: https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2023.169713
30. Садырова Г. А. Урбанизированная флора города Алматы (иллюстрированный каталог растений). -Алматы. - 2017. - 263 с.
31. https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Almaty_montage_2015.PNG
33. https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/chto-spaset-almatyi-ot-smoga-307243/
34. Джайлаубеков Е.А. Расчет и анализ выбросов вредных загрязняющих веществ автотранспортными средствами в атмосферный воздух в Республике Казахстан. - Алматы. - 2010.
35. http://almaty.gov.kz/page.php?page_id=3239&lang=1
36. https://www.google.com/search?q=%
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2025 Жазира Базарбаева, Гульбану Садырова, Кундыз Накысбекова (Автор)
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
