Жер асты суының нақты деңгейлерін анықтау әдістері

Авторлар

DOI:

https://doi.org/10.32523/y94nev64

Кілт сөздер:

топырақ бетінен булану, сүзілу коэффициенті, құнарлылық, суғармалы жер, ауа алмасу аймағы, топырақ тығыздығы

Аңдатпа

Суармалы жерлердегі судың жетіспеушілігі және олардың егістік алқаптарындағы қозғалыс процестерін нақты зерттеулер негізінде қарастырылуы маңызды. Егіс алқаптарында судың көтерілуіне әсер ететін факторларды анықтау әдістері нақты деректер арқылы көрсетілген. Жерасты сулары деңгейінің мониторингі нәтижесінде алынған деректерге статистикалық талдау жасалды. Жер асты суларының орташа көтерілу қарқыны олардың орналасу тереңдігіне тікелей байланысты екендігі анықталды. Мұнда су деңгейінің динамикасына ылғалдылық коэффициенті, топырақтың тығыздығы мен кеуектілігі, фильтрациялық қасиеттері, сондай-ақ инфильтрацияланатын су көлемі айтарлықтай әсер етеді. Топырақ құрылымына қарай оның қалыңдығына, тығыздығына, тұздылық дәрежесіне байланысты жерасты суларының минералдану деңгейі, маусымдық булану көрсеткіштері мен капиллярлық көтерілу биіктігі және жер асты суларының жату тереңдігі мен ықтимал шекті деңгейлері айқындалды. Келтірілген зерттеу нәтижелері ауыл шаруашылығы алқаптарында жүргізілген эксперименттік жұмыстардың деректеріне негізделген. Мұнда жер асты сулары деңгейінің жоғарылауы мелиорацияда маңызды рөл атқарады. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, далалық зерттеулердің гидрогеологиялық негіздемесі, суару жүйелерінің режимін, мелиоративтік іс-шараларды жоспарлауды және су ресурстарын кешенді пайдалануды қамтиды. Мелиоративтік шаралар және су ресурстарын кешенді пайдалану жерасты сулары режимінің гидродинамикалық және гидрохимиялық болжамдарына, сондай-ақ аэрация аймағы жыныстарының су-тұз режиміне негізделеді. Сонымен қатар алынған нәтижелер суармалы аумақтардың тұрақты өнімділігін сақтау үшін жер астысуларының деңгейін бақылаудың маңыздылығын көрсетеді. Ғылыми негізделген талдау мелиорациялық іс-шараларды оңтайландыруға және топырақтың қайталама тұздану қаупін төмендетуге мүмкіндік береді. Зерттеу қорытындылары су ресурстарын тиімді басқарудың өңірлік экологиялық қауіпсіздігі үшін шешуші фактор екенін дәлелдейді.

Downloads

Download data is not yet available.

Автор өмірбаяндары

  • Әдеубай Сейітқазиев, «Қазақ ұлттық су шаруашылығы және ирригация университеті» КеАҚ

    Профессор

  • Жақсыбай Тулеубаев, «М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті» КеАҚ

    Профессор

  • Гулнар Зияева, «М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті» КеАҚ

    Қауымдастырылған профессор

  • Қыдыралы Мұсабеков, «Қазақ ұлттық су шаруашылығы және ирригация университеті» КеАҚ

    Доцент

Әдебиеттер тізімі

1. An, L. S., Zhao, Q. S., Ye, S. Y., Liu, G. Q. (2011). Advances in Water Science, 22 (5), 689–695. DOI: https://doi.org/10.1097/WNR.0b013e32834a280a

2. Arakelyan, A. A. (1980). Ispareniye vlagi s poverkhnosti pochvy. Trudy Arm. SKhI, (35), 27–31.

3. Blaylock, A. D. (1994). Soil salinity, salt tolerance and growth potential of horticultural and landscape plants (Extension Bulletin B-988R). University of Wyoming Cooperative Extension Service. http://www.wyomingextension.org/agpubs/pubs/WY988.PDF

4. Bresler, E., Maknil, B.L., Karter, D.L. (1987). Solonchaki i solontsy. Leningrad, Gidrometeoizdat, 296 s.

5. Deng, B. S., Wahap, H., Dang, J. H., Zhang, Y. P., Xuan, J. W. (2015). Arid Land Geography, 38 (3), 599–607.

6. Duan, Y. H., Gan, Y. Q., Wang, Y. X., Deng, Y. M., Guo, X. X., Dong, C. J. (2015). Journal of Geochemical Exploration, 149, 106–119. DOI: https://doi.org/10.1016/j.gexplo.2014.12.001

7. Durasov, A. M., Tazabekov, T. T. (1981). Pochvy Kazakhstana (152 p.). Alma-Ata: Kaynar.

8. Gromotovich, M. K., Lev, V. T. (1987). Drenazh na zasolennykh zemlyakh Uzbekistana (120 p.). Tashkent.

9. Hoffan, Dzh.Dzh. i dr. (1986) Zasolennost pochv na oroshaemykh zemlyakh. Moskva.

10. Karpenko, N.P., Seitkaziyev, A.S. (2017). Ekologo-meliorativnoe obosnovanie vodno-solevogo rezhima zasolennykh pochv Talasskogo massiva orosheniya Zhambylskoi oblasti. Prirodoobustroistvo nauchno-prakticheskii zhurnal, 4, 73-79.

11. Karpenko, N.P., Seitkaziyev, A.S., Maimakova, A.K. (2017). Regulirovanie vodno-solevogo rezhima pochv na zasolennykh zemlyakh khozyaistv «Tuimeken» i «Dikhan» Zhambylskoi oblasti. Prirodoobustroistvo nauchno-prakticheskii zhurnal, 3, 70-76.

12. Khachaturyan, V. Kh., Aidarov, I.P. (1991). Kontseptsiya uluchsheniya ekologicheskoj i meliorativnoj situacii v bassejne Aralskogo morya. Melioratsiya i vodnoe khozyaistvo, 1, 2-9.

13. Raıymbekov, D. B., Qutymbek, N. Zh., Seıitqaziev, Á. S., Musabekov, Q. Q., Estaev, Q. A. (2022). Gidromorftı topyraqtardyń suly-tuzdy qubylymyn meliorativti-ekologııalyq negizdeu. Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda unıversıtetiniń Habarshysy, (61), 42–50.

14. Seitkaziyev, A. S., Khozhanov, N. N., Maimakova, A. K., Seitkazieva, K. A. (2018). Environmental assessment of the studied area by salinity level. İzdenister, nätijeler – Issledovaniya, rezul'taty, (1(77)), 254–260. https://doi.org/10.18454/IRJ.2016.54.153

15. Seitkaziyev, A. S., Musabekov, K. K., Khozhanov, N. N., Seitkazieva, K. A., Maimakova, A. K. (2020). Sposob povysheniya plodorodiya pochvy. Natsional'nyy institut intellektual'noy sobstvennosti. Registration No. 5484 (11.12.2020).

16. Seitkaziyev, A., Shilibek, K., Salybaiev, S., Seitkaziyeva, K. (2013). The research of the ground water supply process on irrigated soils at various flushing technologies. World Applied Journal, 26(9), 1168–1173.

17. Seitkaziyev, A.S. (1999). Tuzdy zherlerdegi meliorativtik gidrokhimiyany negizdeu. Zharshy, 4, 48–56. DOI: https://doi.org/10.1007/BF03228850

18. Seitkaziyev, A.S. (2002). Tuzdy topyraq qabatyndagy keuektiligi men sudyn qanyguyna saikes shaiyu mólserin anyqtau. Izdenis, 3, 152–158.

19. Seitkaziyev, A.S. (2007). Aualandyru aımagydaǵy topyraqty tuzsızdandyru dyn tiimdí täsilderi. M.Kh. Dulati atyndagy TarMU Khabarshysy, 4, 50–55.

20. Seitkaziyev, A.S. (2011). Topyraq ylǵaldylygyna baılanysty ekologiyalyk-meliorativtik sharalardy qoldanu täsilderi. L.N. Gumilev atyndagy Euraziya ulttyq universiteti Khabarshysy, 4(83), 146–149. DOI: https://doi.org/10.2985/0007-9367-83.4.146

21. Seitkaziyev, A.S. (2013). Kompleks meliorativnykh meropriyatii i modelirovanie perenosa solei na zasolennykh pochvakh. Materialy mezhdunarodn. nauchno-prakt. konf., Moskva, 82–86.

22. Seitkaziyev, A.S. (2019). Ekologo-meliorativnoe obosnovanie promyvnykh norm zasolennykh pochv Zhambylskoi oblasti. Materialy mezhdunarodnoi yubileinoi nauchno-prakticheskoi konferentsii, 2, 207–213.

23. Seitkaziyev, A.S., Budantsev, K.L. (2002). Modelirovanie vodno-solevogo rezhima pochv na zasolennykh zemlyakh. Mezhvuzov sb. nauchn. trudov, Moskva, 72–79.

24. Seitkaziyev, A.S., Salybayev, S.Zh., Abdeshov, K.B. (2020). Isparenie s poverkhnosti gruntovykh vod v zavisimosti ot zasolennosti pochvogruntovykh vod. Materialy mezhdunarodnoi nauchno-prakticheskoi konferentsii, 1, 170–174.

25. Seitkaziyev, A.S., Tursynbaev, Kh.I., Musabekov, K.K., Khozhanov, N.N. (2016). Obezzarazhivanie polivnoi vody s primeneniem gipokhlorita natriya. L.N. Gumilev atyndagy Euraziya ulttyq universiteti Khabarshysy, 2(111), 352–356.

26. Sokolenko, E.A., Zelichenko, E.N., Kavokin, A.A. i dr. (1981). Teoreticheskie osnovy protsessov zasoleniya–rassoleniya pochv. Alma-Ata, Nauka.

27. Zagumennyy, A. I. (1962). Bor'ba s zasoleniyem oroshaemykh zemel' (72 p.). Alma-Ata.

Жүктеулер

Жарияланды

2026-04-03

Журналдың саны

Нөмір 154 № 1 (2026):

Бөлім

Мақалалар

Лицензия

Авторлық құқық (c) 2026 Адеубай Сейтказиев, Жаксыбай Тулеубаев, Гулнар Зияева, Кыдыралы Мусабеков (Автор)

Creative Commons лицензиясы

Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.

Дәйексөзді қалай келтіруге болады

Жер асты суының нақты деңгейлерін анықтау әдістері. (2026). Journal of Ecology and Sustainability, 154(1), 139-154. https://doi.org/10.32523/y94nev64

Ұқсас мақалалар

Бұл мақала үшін Кеңейтілген нұсқалар бойынша ұқсас мақалаларды іздеу.