«Алтын Дала» мемлекеттік табиғи резерватындағы өрттер және олардың тұяқты жануарлардың көші-қонына ықтимал әсері
DOI:
https://doi.org/10.32523/dpw9wf11Кілт сөздер:
дала өрттері, қашықтан зондтау, спутниктік зерттеулер, «Алтын Дала» МТР, іргелес аумақтар, пирогендік фактор, тұяқты жануарлардың көші-қоны, ҚазақстанАңдатпа
Далалар мен шөлейттер – маусымдық климатымен, су ресурстарының шектеулілігімен және өрт қаупінің жоғарылығымен ерекшеленетін аридті экожүйелер. «Алтын Дала» мемлекеттік табиғи резерваты Еуразия даласының Оңтүстік Торғай физикалық-географиялық провинциясында орналасқан. Мұнда аймағы бойынша ең ірі саналатын бетпақдалалық ақбөкен популяциясы ареалының солтүстік-батыс бөлігі таралған. Аймақта ақбөкендердің дәстүрлі төлдеу орындары мен көші-қон жолдары орналасқан, ал қары аз түсетін қыс мезгілдерінде жануарлардың бір бөлігі осында қыстап қалады. Сонымен қатар Қазақстанның құрғақ және шөлейттенген далаларында Пржевальский жылқысын және құландарды қайта жерсіндіру жұмыстары жүргізілуде. Осыған байланысты өңірдің экологиялық жағдайын зерттеу өзекті әрі маңызды болып табылады. Зерттеудің мақсаты – «Алтын Дала» МТР аумағындағы өрттерді және олардың тұяқты жануарлардың көші-қонына ықтимал әсерін талдау. Жұмыстың міндеттері 2000–2025 жылдар аралығында «Алтын Дала» МТР шегінде орын алған өрттердің жиілігі мен өртенген аумақтарының көлемін Жерді қашықтан зондтау әдістері негізінде кешенді талдауды қамтыды. Зерттелген кезеңде резерват аумағында 51 өрт тіркеліп, 1 376 299 га жер өртенген. Бетпақдалалық ақбөкен популяциясының санының артуы, құрғақшылық және өрттер – ақбөкендердің Қостанай облысының солтүстік өңірлеріне жаппай көшуіне себеп болып, астық дақылдары егістіктеріне айтарлықтай зиян келтірді. Өрттен келетін залалды азайту үшін спутниктік бақылаудың заманауи технологияларын қолдана отырып, алдын ала диагностика жүргізілуі қажет.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
1. Bragina, T. M. (2006). The Altyn Dala conservation initiative in Kazakhstan and the prospects for establishing the Altyn Dala State Nature Reserve (Prirodoohrannaya iniciativa "Altyn Dala" v Kazahstane i perspektivy organizacii gosudarstvennogo prirodnogo rezervata "Altyn Dala" in Russian). Steppe science (Voprosy stepevedeniya), 6, 45-49. https://vk.com/doc240041175_439563625
2. Bragina, T. M. (2006). Prospects for the establishment of the Altyn Dala State Nature Reserve (Kazakhstan) (Perspektivy organizacii gosudarstvennogo prirodnogo rezervata «Altyn Dala» (Kazahstan) in Russian). Steppes of Northern Eurasia. Proceedings of the IV International Symposium (Stepi Severnoj Evrazii. Materialy IV Mezhdunarodnogo simpoziuma). Orenburg: IPK Gazprompechat', 137–139. https://orensteppe.org/content/perspektivy-organizacii- gosudarstvennogo-prirodnogo-rezervata-altyn-dala"
3. Bragina, T. M., & Bragin, E. A. (2017). Natural conditions and fauna of the Altyn Dala State Nature Reserve (Prirodnye usloviya i zhivotnyj mir gosudarstvennogo prirodnogo rezervata Altyn Dala in Russian). Kostanaj: Kostanajpoligrafiya 236 s. ISBN 978-601-7557-20-1.
4. Bragina, T. M., Nowak, A., Vanselow, K. A., & Wagner, V. (2018). Grasslands of Kazakhstan and Middle Asia: the ecology, conservation and use of a vast and globally important area. In: Grasslands of the World: diversity, management and conservation / Squires, V. R., Dengler, J., Feng, H. & Hua, L. (Eds.). Publisher: CRC Press, Boca Raton, US, 139-167.
5. Bragina, T., Kabdulova, G., Chepashev, D., Zhusupova, G., Shinguzhinov, A., Zhilkibaev, R., & Maximkina, Y. (2025). Analysis of fire dynamics in the Naurzum Nature Reserve and adjacent areas using satellite data (Analiz dinamiki pozharov v Naurzumskom prirodnom zapovednike i prilegayushchih territoriyah s ispol'zovaniem sputnikovyh dannyh in Russian). Bulletin of the L.N. Gumilyov Eurasian National University. Chemistry. Geography Series, 153(4), 74-90. https://doi.org/10.32523/2616-6771-2025-153-4-74-90 DOI: https://doi.org/10.32523/2616-6771-2025-153-4-74-90
6. Dara, A., Baumann, M., Hölzel, N., Hostert, P., Kamp, J., Müller, D., Ullrich, B., & Kuemmerle, T. (2020). Post-Soviet land-use change affected fire regimes on the Eurasian steppes. Ecosystems, 23(5), 943–956. https://doi.org/10.1007/s10021-019-00447-w DOI: https://doi.org/10.1007/s10021-019-00447-w
7. Domènech, R., Ying, H., & Yao, Y. (2025). Protected areas show substantial and increasing risk of wildfire globally. Fire, 8, 405. https://doi.org/10.3390/fire8100405 DOI: https://doi.org/10.3390/fire8100405
8. Dusaeva, G. Kh., & Kalmykova, O. G. (2021). Influence of fires on vegetable cover of steppes: literature review. Byulleten' Moskovskogo Obshchestva Ispytatelej Prirody Otdel Biologicheskij, 126(2), 25-37. EDN CNOQWD.
9. Bragina, T. M., Rachkovskaya, E. I., Evstifeev, Yu. G., Bragin, E. A., Ivashchenko, A. A., Bragin, A. E., Tsuter, Sh., Nelina, N. V., & Klebelsberg, E. (2008). Natural scientific justification for the creation of the Altyn Dala State Nature Reserve (Estestvennonauchnoe obosnovanie sozdaniya gosudarstvennogo prirodnogo rezervata "Altyn Dala" in Russian). Astana, 251 p. https://altyndala.kspi.kz/pages/Article/1.pdf
10. Geraskina, A. P., Tebenkova, D. N., Ershov, D. V., Ruchinskaya, E. V., Sibirtseva, N. V., & Lukina, N. V. (2022). Wildfires as a factor of loss of biodiversity and forest ecosystem functions. Forest Science Issues, 5(1), 1-70. https://doi.org/10.31509/2658-607x-202251-97 DOI: https://doi.org/10.31509/2658-607x-202251-97
11. Gutiérrez, J., & de Miguel, J. (2021). Fires in nature: a review of the challenges for wild animals. European Journal of Ecology, 7(1). https://doi.org/10.17161/eurojecol.v7i1.14643 DOI: https://doi.org/10.17161/eurojecol.v7i1.14643
12. He, T., Lamont, B. B., & Pausas, J. G. (2019). Fire as a key driver of Earth’s biodiversity. Biological Reviews, 94(6), 1983–2010. https://doi.org/10.1111/brv.12544 DOI: https://doi.org/10.1111/brv.12544
13. Jones, M. W., Abatzoglou, J. T., Veraverbeke, S., Andela, N., Lasslop, G., Forkel, M., Smith, A. J. P., Burton, Ch., Betts, R. A., van der Werf, G. R., Sitch, S., Canadell, J. G., Santín, C., Kolden, C., Doerr, S. H., & Le Quéré, C. (2022). Global and regional trends and drivers of fire under climate change. Reviews of Geophysics, 60(2), e2020RG000726. https://doi.org/10.1029/2020rg000726 DOI: https://doi.org/10.1029/2020RG000726
14. Kamp, J., Koshkin, M. A., Bragina, T. M., Katzner, T. E., Milner-Gulland, E. J., Schreiber, D., Sheldon, R., Shmalenko, A., Smelansky, I., Terraube, J. & Urazaliev, R. (2016). Persistent and novel threats to the biodiversity of Kazakhstan’s steppes and semi-deserts. Biodiversity and Conservation, 25(12), 2521-2541. https://doi.org/10.1007/s10531-016-1083-0 DOI: https://doi.org/10.1007/s10531-016-1083-0
15. Kabdulova, G., Meirmanova, T., Aimbetov, A., Kabzhanova, G., & Baktybekov, K. (2020). GIS capabilities in the monitoring of forest logging and the assessment of burned areas based on Earth remote sensing data. Proceedings of SPIE -The International Society for Optical Engineering. Conference paper. https://doi.org/10.1117/12.2570965 DOI: https://doi.org/10.1117/12.2570965
16. Koshkina, A., Smelansky, I., Tabelinova, A., Stephens, G., Jones, S., Salemgareev, A., Bowe, M., & Devenish, A. (2026). Drivers of human-saiga antelope conflict in semi-arid rangelands of West Kazakhstan. Biological Conservation, 313, 111631, 1-11. https://doi.org/10.1016/j.biocon.2025.111631 DOI: https://doi.org/10.1016/j.biocon.2025.111631
17. Nowak, C., Zuther, S., Leontyev, S., & Geismar, J. (2013). Rapid development of microsatellite markers for the critically endangered saiga (Saiga tatarica) using Illumina® Miseq next generation sequencing technology. Conservation Genetics Resources, 6(1), 159-162. https://doi.org/10.1007/s12686-013-0033-3 DOI: https://doi.org/10.1007/s12686-013-0033-3
18. Altyn Dala Conservation Initiative. (2025, September 26). Position statement: Sustainable use of Saiga antelope – Altyn Dala Civil Society Partners. https://altyndala.org/position-statement- sustainable-use-of-saiga-antelope-altyn-dala-civil-society-partners-september-2025/
19. Shi, K., & Touge, Y. (2022). Characterization of global wildfire burned area spatiotemporal patterns and underlying climatic causes. Scientific Reports, 12(1), 644. https://doi.org/10.1038/s41598-021-04726-2 DOI: https://doi.org/10.1038/s41598-021-04726-2
20. Stavi, I. (2019). Wildfires in Grasslands and Shrublands: a review of impacts on vegetation, soil, hydrology, and geomorphology. Water, 11(5), 1042. https://doi.org/10.3390/w11051042 DOI: https://doi.org/10.3390/w11051042
21. Suresh Babu, K. V., Singh, S., Kabdulova, G., Kabzhanova, G., & Baktybekov, G. R. (2024). Burned area mapping based on KazEOSat-1. Environmental Sciences Proceedings, 29(1), 82. https://doi.org/10.3390/ECRS2023-16841 DOI: https://doi.org/10.3390/ECRS2023-16841
22. Suresh Babu, K. V., Singh, S., Kabdulova, G., & Kabzhanova, G. (2025). A novel framework for fire risk assessment in Kazakhstan: integrating machine learning and remote sensing. Frontiers in Forests and Global Change, Sec. Fire and Forests, 8. https://doi.org/10.3389/ffgc.2025.1680856 DOI: https://doi.org/10.3389/ffgc.2025.1680856
23. Rachkovskaya, E. I., & Bragina, T. M. (2012). Steppes of Kazakhstan: diversity and present state. In M. Werger & M. van Staalduinen (Eds.), Eurasian steppes: Ecological problems and livelihoods in a changing world (Plant and Vegetation, 6, 103–148). Springer. https://doi.org/10.1007/978-94-007-3886-7_3. DOI: https://doi.org/10.1007/978-94-007-3886-7_3
24. Venkatesh, K., John, R., Chen, J., Xiao, J., Amirkhiz, R. G., Giannico, V., & Kussainova, M. (2022). Optimal ranges of social-environmental drivers and their impacts on vegetation dynamics in Kazakhstan. Science of The Total Environment, 847, 157562. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2022.157562 DOI: https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2022.157562
25. Yin, H., Guli, J., Jiang, L., Yu, T., Umuhoza, J., & Li, X. (2021). Monitoring fire regimes and assessing their driving factors in Central Asia. Journal of Arid Land, 13(4), 500–515. https://doi.org/10.1007/s40333-021-0008-2 DOI: https://doi.org/10.1007/s40333-021-0008-2
Жүктеулер
Жарияланды
Нұсқалар
- 2026-07-05 (2)
- 2026-06-30 (1)
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Татьяна Брагина, Гульжиян Кабдулова, Daniker Chepashev, Arsen Shinguzhinov , Gulsezim Zhussupova, Dias Merekeyev, Yelizaveta Maksimkina , Anar Baiteliyeva (Автор)
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
