Уытты заттардың бөлек және аралас әсері кезіндегі гемокоагуляция жүйесі көрсеткіштерінің өзгергіштігі
DOI:
https://doi.org/10.32523/hhx5yd59Кілт сөздер:
тәжірибелік жануарлар, гемокоагуляция жүйесінің көрсеткіштері, улы заттар кешеніАңдатпа
Шығыс Қазақстан мыс-химия комбинаты Шығыс Қазақстан облысында Усть-Таловка кентінде орналасқан, комбинаттың құрылымдық бөлімшелері үш карьер (Шемонаиха, Николаев, Камышинский) және Николаев байыту фабрикасы болып табылады. Тау-кен жұмыстарының ашық әдісімен барлық негізгі процестер шаңның бөлінуімен бірге жүреді. Бұрғылау кезінде шаңның бөлінуі тау жыныстарының немесе кендердің жойылуына және ұңғымалардан бөлінетін бұрғылау ұсақ-түйектерінің ауаға енуіне байланысты болады. Тау-кен көлігі машиналарының карьерлері мен кабиналарының ауа ортасында қалқып жүрген полиметалл шаңының қауіптілігі мен уыттылығы тұрғысынан шаңның химиялық құрамы ерекше қызығушылық пен назар аударады. А.А. Мамырбаевтың еңбектерінде көптеген ықтимал қауіпті микроэлементтер-қорғасын нитраты, натрий селенаты, мышьяк оксиді, сурьма оксиді шаңының болуы көрсетілген. Бұл улы заттардың жалпы уытты әсерінің сипаты егжей-тегжейлі зерттелген және көптеген еңбектерде жалпыланған, сонымен бірге бұл заттардың қанның коагуляциялық жүйесіне әсер ету ерекшеліктері жеткілікті зерттелмеген.
Зерттеудің мақсаты - жануарларға модельдік эксперименттерде улы заттардың (қорғасын нитраты, натрий селенаты, сурьма оксиді және мышьяк оксиді) әсерін зерттеу болды.
Гемокоагуляция жүйесін зерттеу салмағы 150-160 грамм Wister желісінің ақ жыныстық жетілген еркек егеуқұйрықтарында эксперимент жағдайында жүргізілді.
Егеуқұйрықтардың қанның гемокоагуляциясы жүйесінің функционалдық жағдайын бағалау үшін келесі коагулограмма сынақтары анықталды: фибриноген концентрациясы, протромбин индексі, рекальцификация уақыты, каолин уақыты, плазманың гепаринге төзімділігі, қанның коагуляциясы процесінің бірінші, екінші және үшінші фазаларын сипаттайтын этанол сынағы.
Зерттеудің құндылығы - өндірістік факторлардың, атап айтқанда улы заттардың коагуляциялық қан жүйесінің әртүрлі компоненттеріне жағымсыз әсерін зерттеу бұрын жүргізілмеген және жүргізілген зерттеулер қазіргі коагулологияның кейбір даулы мәселелеріне айқындық бере алады.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
1. Abudayeh, Z. H., Karpiuk, U., Kyslychenko, V., Abualassal, Q., Hassouneh, L. K., Qadus, S., & Talhouni, A. (2022). Optimizing extractability, phytochemistry, acute toxicity, and hemostatic action of corn silk liquid extract. Journal of Chemistry, 2022(1), 3059725. https://doi.org/10.1155/2022/3059725 DOI: https://doi.org/10.1155/2022/3059725
2. Agabaljan, E. A. (2016). State of coagulation in persons exposed to chloroprene (Sostoyanie koagulyacii u lic, kontaktiruyushchih s hloroprenom in Russian). Materials of the conference of young researchers (Materialy konferencii molodyh nauchnyh rabotnikov), 52–64.
3. Amara, I., Miled, W., Slama, R. B., & Ladhari, N. (2018). Antifouling processes and toxicity effects of antifouling paints on marine environment: A review. Environmental Toxicology and Pharmacology, 57, 115–130. https://doi.org/10.1016/j.etap.2017.12.001 DOI: https://doi.org/10.1016/j.etap.2017.12.001
4. Birke, M., Reimann, C., Rauch, U., Ladenberger, A., Demetriades, A., Jähne-Klingberg, F., Oorts, K., Gosar, M., Dinelli, E., & Halamić, J. (2017). GEMAS:cadmium distribution and its sources in agricultural and grazing land soil of Europe. Journal of Geochemical Exploration, 173, 13–30. https://doi.org/10.1016/j.gexplo.2016.11.007 DOI: https://doi.org/10.1016/j.gexplo.2016.11.007
5. Brin, V. B., Gagloeva, E. M., Moldovan, T. V., & Botsieva, N. V. (2020). The effect of melatonin on the functional state of the hemostatic system and osmoregulatory kidney function in rats with chronic molybdenum intoxication. In The International Conference «Health and wellbeing in modern society» (ICHW 2020) (pp. 133-138). Atlantis Press. https://doi.org/10.2991/ahsr.k.201001.028 DOI: https://doi.org/10.2991/ahsr.k.201001.028
6. Ershov, B. A., & Pletnjova, T. V. (1989). The mechanism of toxic action of inorganic compounds (Mehanizm toksicheskogo dejstvija neorganicheskih soedinenij in Russian) Materials of the conference of young researchers (Materialy konferencii molodyh nauchnyh rabotnikov), 271-279.
7. Flexer, V., Baspineiro, C. F., & Galli, C. I. (2018). Lithium recovery from brines: a vital raw material for green energies with a potential environmental impact. Science of the Total Environment, 639, 1188–1204. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2018.05.223 DOI: https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2018.05.223
8. Hasanova, K. A., & Rusina, N. V. (2017). Lead poisoning and the blood coagulation system (Svincovoe porazhenie i sistema svertyvaniya krovi in Russian). Proceedings of the Tajik Medical Institute (Trudy Tadzhikskogo medinstituta), 90, 108–113.
9. Kilanowicz, A., Markowicz-Piasecka, M., Klimczak, M., Stragierowicz, J., & Sikora, J. (2019). Hexachloronaphthalene as a hemostasis disturbing factor in female Wistar rats - a pilot study. Chemosphere, 228, 577-585. https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2019.04.147 DOI: https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2019.04.147
10. Kong, Y., Zhou, Y., Zhang, P., Nie, Y., & Ma, J. (2024). Coagulation performance and mechanism of different novel covalently bonded organic silicon-aluminum/iron composite coagulant for As(V) removal from water: the role of hydrolysate species and the effect of coexisting microplastics. Journal of Hazardous Materials, 480, 135819. https://doi.org/10.1016/j.jhazmat.2024.135819 DOI: https://doi.org/10.1016/j.jhazmat.2024.135819
11. Kost, E. A. (1975). Handbook of Clinical Research Methods (Spravochnik po klinicheskim metodam issledovanija in Russian), М., 382.
12. Koumaravelou, K. (2021). An approach of the plant Mesua Ferrea Linn for the venom induced consumption coagulopathy (VICC), caused by the snake Echis Carinatus (Russel viper). International Journal of Pharmaceutical Research, 09752366, 13(1). https://doi.org/10.31838/ijpr/2021.13.01.173 DOI: https://doi.org/10.31838/ijpr/2021.13.01.173
13. Kozlovskaja, L. V., & Nikolaev, A. Ju. (1984). Textbook on clinical laboratory research methods (Uchebnoe posobie po klinicheskim laboratornym metodam issledovanij in Russian), М., 287.
14. Kudrjashov, B. A. (2017). Biological problems of regulation of the liquid state of blood and its coagulation (Biologicheskie problemy reguljacii zhidkogo sostojanija krovi i ejo svjortyvanie in Russian) Medicine (Medicina). М., 317.
15. Kuryata, O., Akimov, O., Denisenko, S., Kostenko, H., Kostenko, V., Mishchenko, A., & Kostenko, V. (2023). Chondroitin sulfate in osteoarthritis management among diabetic patients: molecular mechanisms and clinical potential. Romanian Journal of Diabetes Nutrition and Metabolic Diseases, 30(4), 481-493. https://doi.org/10.46389/rjd-2023-1425
16. Laursen, M. A., Larsen, J. B., & Hvas, A. M. (2018). Platelet function in disseminated intravascular coagulation: a systematic review. Platelets, 29(3), 238-248. https://doi.org/10.1080/09537104.2018.1442567 DOI: https://doi.org/10.1080/09537104.2018.1442567
17. Mamyrbaev, A. A., Altaev M. M., & Komekova G. A. (2019). Occupational hygiene and diseases in the chemical industry of Kazakhstan (Gigiena truda i profzabolevanij v himicheskoj promyshlennosti Kazahstana in Russian). Alma-Ata: Research Institute of Regional Pathology (Alma-Ata: NII kraevoj patologi), 7-34.
18. Martirosov, M. S. (2018). The effect of galbanic acid on the blood coagulation system in the experiment. (Vlijanie gal'banovoj kisloty na svjortyvajushhuju sistemu krovi v jeksperiment in Russian) Medical Journal (Medicinskij zhurnal), 6, 57-60.
19. Mazaev, V. T., Vasilenko, V. E., Andrianov, A. P. (2017). The experience of studying hemostasis in toxicological studies (Opyt izuchenija gemostaza v toksikologicheskih issledovanijah in Russian). Hygiene and sanitation (Gigiena i sanitarija), 8, 84-85.
20. Men'shikov, B. V. (1984). Laboratory tests at the clinic (Laboratornye issledovanija v klinike in Russian), М., 364.
21. Mochkina, S. E., & Bogun, V. L. (2019). The effect of subacute alphamethyl styrene intoxication on the blood coagulation system (Vlijanie podostroj intoksikacii al'fametilstirolom na svjortyvajushhuju sistemu krovi in Russian). Proceedings of the Krasnoyarsk Medical Institute (Trudy Krasnojarskogo medinstituta), 9, 166-169.
22. Mohamed Noor, M. H., & Ngadi, N. (2024). Ecotoxicological risk assessment on coagulation-flocculation in water/wastewater treatment: a systematic review. Environmental Science and Pollution Research, 31(40), 52631-52657. https://doi.org/10.1007/s11356-024-34700-0 DOI: https://doi.org/10.1007/s11356-024-34700-0
23. Netesa, V. A. (2018). Thromboelastographic studies of blood coagulation under the influence of alphamethyl styrene in an experiment (Trombojelastograficheskie issledovanija svjortyvanija krovi pod vlijaniem al'fametilstirola v jeksperimente in Russian). Scientific works of the Novosibirsk (Medical Institute Nauchnye trudy Novosibirskogo medinstituta), 107, 205-209.
24. Oliievska, S. K., Kuzminska, O. V., & Trunina, T. I. (2018). The changes in the blood aggregative system under the influence of lead chloride on the example of albino rats. Likars' ka sprava, 5-6, 122-126. https://doi.org/10.31640/JVD.5-6.2018(21) DOI: https://doi.org/10.31640/JVD.5-6.2018(21)
25. Shelkova, T. V. & Chursyn, A. A. (2016). Activation of the anticoagulant blood system with chloromethylsilatron (Aktivacija protivosvjortyvajushhej sistemy krovi hlormetilsilatronom in Russian). Biologically active silicon compounds (Biologicheski aktivnye soedinenija kremnija), 85-86.
26. Trahtenberg, I. I., Timofeevskaja, L. A., & Kvjatkovskaja, I. Ja. (2017). Methods for studying the chronic effects of chemical and biological pollutants (Metody izuchenija hronicheskogo dejstvija himicheskih i biologicheskih zagrjaznitelej in Russian), Riga, 170.
27. Witeska, M., Kondera, E., & Bojarski, B. (2023). Hematological and hematopoietic analysis in fish toxicology - a review. Animals, 13(16), 2625. https://doi.org/10.3390/ani13162625 DOI: https://doi.org/10.3390/ani13162625
28. Zhang, D., Xu, X., Lu, Y., & Guo, L. (2024). Behavioral toxicity and neurotoxic mechanisms of PLA-PBAT biodegradable microplastics in zebrafish. Science of The Total Environment, 928, 172354. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2024.172354 DOI: https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2024.172354
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2026 Кульзипа Дакиева, Гульфат Калелова, Санат Кумарбекулы, Серик Бакин, Светлана Гармашова, Валерий Седелев, Роза Бейсембаева, Анатолий Цыганов (Автор)
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
