Қазақстан секторындағы Каспий теңізі жағалау аймағының су деңгейі ауытқуларына және экожүйенің өзгеруіне әсер ететін метеорологиялық факторлар
DOI:
https://doi.org/10.32523/c8d6nx78Кілт сөздер:
метеорологиялық сипаттамалар, жағалау аймағы, климаттық трендтер, су балансы, деңгейдің ауытқулары, ұзақмерзімді бақылаулар, климаттық кезеңдер, гидрометеорологиялық режим, теңіз деңгейінің фондық ауытқулары, экожүйеАңдатпа
Мақалада Қазақстанның Каспий теңізі секторындағы жағалаулық аймақтағы ауа температурасы мен жауын-шашынның көпжылдық өзгерістері талданады. Негізгі назар климаттық факторлардың өзгеруі Каспий теңізінің деңгейінің ауытқуларына әсерін бағалауға аударылады, бұл соңғы бірнеше онжылдықта теңіз жағалауы экожүйесіне теріс әсерін тигізуде.
Осы зерттеуде теңіз деңгейінің көтерілу және төмендеуі фазалары талданып, оларды ауа температурасы мен атмосфералық жауын-шашын сияқты метеорологиялық параметрлердің ұқсас уақыт кезеңдерімен салыстыру жүргізілді. Бұл талдау әдісі теңіз гидрологиялық режимі мен аймақтық климаттық факторлар арасындағы өзара байланыстарды анықтауға және ауа температурасының және жауын-шашынның көпжылдық динамикасының су деңгейінің динамикасына әсерін бағалауға мүмкіндік береді. Аймақтың климаттық ерекшелігін анықтайтын негізгі факторлар анықталып, олардың экологияға және жағалаулық аймақты шаруашылық пайдалануына әсері талқыланады. Зерттеуде көрсетілгендей, өткен ғасырдың ортасынан бастап Қазақстанның Каспий теңізі секторындағы жағалау аймағында ауа температурасының орташа жылдық көрсеткіштерінің жоғарылау тенденциясы қалыптасқан, бұл зерттелген бақылау нүктелерінің көпшілігінде жауын-шашын мөлшерінің азаюымен қатар жүрді. Температура режиміндегі өзгерістер, жауын-шашын режимі және Каспий теңізі деңгейінің көпжылдық тербелістері арасындағы байланыс анықталды. Қазіргі теңіз деңгейінің төмендеуі кезеңі температураның жылдам өзгеруін ескеретін жағдайда дамып келе жатқаны атап өтілген. Алынған нәтижелер Каспий теңізі деңгейінің болашақтағы өзгерістерін болжау және бейімделу шараларын әзірлеу кезінде аймақтық климаттық ерекшеліктерді ескеруге маңызды шара екенін көрсетеді.
Downloads
Әдебиеттер тізімі
1. Arpe, K., Prange, M., Koriche, S., & Nandini-Weiss, S. (2021). Impacts of variations in Caspian Sea surface area on catchment-scale and large-scale climate. Journal of Geophysical Research: Atmospheres. https://doi.org/10.1594/PANGAEA.923110
2. Crétaux, J.-F., Letolle, R., & Bergé-Nguyen, M. (2018). History of Caspian Sea level variations. Surveys in Geophysics, 39, 933–955. https://doi.org/10.1007/s10712-018-9473-3 DOI: https://doi.org/10.1007/s10712-018-9473-3
3. Ginzburg, A. I., Kostianoy, A. G., & Sheremet, N. A. (2019). Climate variability and circulation of the Caspian Sea. Oceanology, 59(6), 829–842. https://doi.org/10.1134/S000143701906010X
4. Kholoptsev, A. V., & Naurozbayeva, Z. K. (2023). Atmospheric blockings over the Caspian Sea region and their influence on ice regime. Ice and Snow, 64(1), 121–132. https://ice-snow.ru/index.php/ice-snow/article/view/928 DOI: https://doi.org/10.31857/S2076673424010094
5. Lahijani, H., Leroy, S. A. G., Arpe, K., & Crétaux, J.F. (2023). Caspian Sea level changes during instrumental period, its impact and forecast: A review. Earth-Science Reviews, 241, 104428. https://doi.org/10.1016/j.earscirev.2023.104428 DOI: https://doi.org/10.1016/j.earscirev.2023.104428
6. Panin, A. V., Mamedov, R. M., & Aliev, F. A. (2021). Climate-driven fluctuations of the Caspian Sea level: Observational evidence and implications. Journal of Hydrology. https://www.sciencedirect.com/journal/journal-of-hydrology
7. Prange, M., Arpe, K., & Rüpke, L. (2020). The other side of sea level change: Impacts on the Caspian Sea. Communications Earth & Environment, 1, 75. https://doi.org/10.1038/s43247-020-00075-6 DOI: https://doi.org/10.1038/s43247-020-00075-6
8. Rodionov, S. N. (2016). Cyclicity of Caspian Sea level fluctuations. Geophysical Research Letters, 43, 11394–11401. https://doi.org/10.1002/2016GL070528
9. Safarov, E., Bayramov, E., Safarov, S., Neafie, J., & Hedjazi, A. (2025). Impact of changes in the wind regime on the Caspian Sea level fluctuation and its relationship with SOI and NAO. Scientific Reports, 15, 36380. https://doi.org/10.1038/s41598-025-36380-0 DOI: https://doi.org/10.1038/s41598-025-20346-6
10. Salimi, M., Rahimi, A., & Hosseini, S. (2022). Regional climate influence on Caspian Sea water levels: A multi-decadal perspective. Environmental Monitoring and Assessment. https://link.springer.com/journal/10661
11. Samant, R., & Prange, M. (2024). Climate-driven 21st-century Caspian Sea level decline estimated from CMIP6 projections. Communications Earth & Environment, 4, 319. https://doi.org/10.1038/s43247-023-01017-8 DOI: https://doi.org/10.1038/s43247-023-01017-8
12. Serykh, I., Krasheninnikova, S., Safarov, S., Safarov, E., Oskouei, E. A., Gorbunova, T., Gorbunov, R., & Falamarzi, Y. (2025). Near-surface temperature climate change in the Caspian region: A study using meteorological station data, reanalyses, and CMIP6 models. Climate, 13(10), 201. https://doi.org/10.3390/cli13100201 DOI: https://doi.org/10.3390/cli13100201
13. Zavialov, P. O., Kostianoy, A. G., Sapozhnikov, P. V., Khan, V. M., Kurbaniyazov, N. K., & Kurbaniyazov, A. K. (2024). First long-term measurements on Kazakhstan shelf of the Caspian Sea reveal alternating currents and energetic temperature variability. Journal of Marine Science and Engineering, 12(11), 1957. https://doi.org/10.3390/jmse12111957 DOI: https://doi.org/10.3390/jmse12111957
14. Ivkina, N. I. (2016). Izmenenie pritoka vody v Kaspiyskoe more v rezul’tate antropogennogo vozdeystviya i izmeneniya klimata [Changes in the inflow of water into the Caspian Sea due to anthropogenic impact and climate change]. Gidrometeorologiya i ekologiya [Hydrometeorology and Ecology], (3). https://cyberleninka.ru/article/n/izmenenie-pritoka-vody-v-kaspiyskoe-more
15. Ivkina, N. I. (2023). Izmeneniya osnovnykh sostavlyayushchikh vodnogo balansa Kaspiyskogo morya pod vliyaniem klimata [Changes in the main components of the water balance of the Caspian Sea under the influence of climate]. Gidrometeorologiya i ekologiya [Hydrometeorology and Ecology], (4), 16–28. https://cyberleninka.ru/article/n/izmeneniya-osnovnyh-sostavlyayuschih-vodnogo-balansa-kaspiyskogo-morya
16. Ivkina, N. I., & Galaeva, A. V. (2021). Otsenka kolebaniy urovnya Kaspiyskogo morya pod vliyaniem izmeneniya klimata do 2050 g. [Assessment of Caspian Sea level fluctuations under the influence of climate change until 2050]. Gidrometeorologiya i ekologiya [Hydrometeorology and Ecology], 1(100). https://cyberleninka.ru/article/n/otsenka-kolebaniy-urovnya-kaspiyskogo-morya
17. Ivkina, N. I., & Naurozbayeva, Zh. K. (2017). Vliyanie izmeneniya klimaticheskikh usloviy na ledovyy rezhim Kaspiyskogo morya [Impact of changes in climatic conditions on the ice regime of the Caspian Sea]. Tsentral’noaziatskiy zhurnal issledovaniy vody [Central Asian Journal of Water Research], 3(2), 15–29. https://water-ca.org/article/impact-of-climate-change-on-the-ice-regime-of-the-caspian-sea
18. Ivkina, N. I., Yeltay, A. G., Klove, B., Saduokasova, M. T., & Shenberger, I. V. (2020). Kolebaniya urovnya i ikh vliyanie na neftyanoe zagryaznenie kazakhstanskogo sektora Kaspiyskogo morya [Level fluctuations and their impact on oil pollution in the Kazakh sector of the Caspian Sea]. Gidrometeorologiya i ekologiya [Hydrometeorology and Ecology], (2). https://cyberleninka.ru/article/n/kolebaniya-urovnya-i-ih-vliyanie-na-neftyanoe-zagryaznenie
19. Koriche, S. A., Krasheninnikova, S. N., & Arpe, K. (2022). Drivers of Caspian Sea level variation: relative impacts of hydroclimatic change and atmospheric circulation. Journal of Hydrology, 610, 128019. https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.2022.128019 DOI: https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.2022.128019
20. Leroy, S. A. G., Arpe, K., & Crétaux, J.-F. (2022). Caspian Sea levels over the last 2200 years: long-term dynamics and climate linkages. Journal of Marine Systems, 230, 103685. https://doi.org/10.1016/j.jmarsys.2022.103685 DOI: https://doi.org/10.1016/j.geomorph.2022.108136
21. Lahijani, H. A., Soltani, M., & Hassanzadeh, Y. (2023). Tracking Caspian Sea level impacts on coastal Ramsar sites. Science of the Total Environment, 857, 159140. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2022.159140 DOI: https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2022.158833
22. Ostrovskaya, E. V., Gavrilova, E. V., & Tatarnikov, V. O. (2023). Hydrometeorologicheskie parametry morskoy sredy v Rossiyskom sektore Kaspiyskogo morya pri izmenyayushchemsya klimatu [Hydrometeorological parameters of the marine environment in the Russian sector of the Caspian Sea under changing climate]. Izvestiya Rossiyskoy Akademii Nauk. Seriya geograficheskaya [Proceedings of the Russian Academy of Sciences. Geographical Series], 87(6), 914–929. https://doi.org/10.31857/S2587556623060109 DOI: https://doi.org/10.31857/S2587556623060109
23. Qoriche, A., et al. (2025). Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity and human infrastructure. Communications Earth & Environment, 6, 261. https://doi.org/10.1038/s43247-025-0061-2 DOI: https://doi.org/10.1038/s43247-025-02212-5
24. Yanina, T. A., Sorokin, V. M., & Hoshrawan, G. (2020). Evolution of the natural environment of the Caspian Sea under global climatic changes. Oceanological Research, 42(5), 449–461. https://doi.org/10.29006/1564-2291.JOR-2019.47(5).12 DOI: https://doi.org/10.29006/1564-2291.JOR-2019.47(5).12
25. Bezrodnykh, Y., et al. (2020). The Northern Caspian Sea: consequences of climate change for Holocene level fluctuations. Quaternary International, 538, 1–12. https://doi.org/10.1016/j.quaint.2019.05.030 DOI: https://doi.org/10.1016/j.quaint.2019.05.030
26. Kaplin, P. A., & Selivanov, A. O. (2022). Northern Caspian Sea levels and ice regime change during current climate warming. In: Karev, V. I. (Ed.), Physical and Mathematical Modeling of Earth and Environment Processes (pp. 337–350). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-030-99504-1_15 DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-030-99504-1_15
27. Molavi-Arabshahi, M., Khademi, H. (2023). Caspian Sea level changes during instrumental period: Climate impacts and future trends. Environmental Research, 216, 114644. https://doi.org/10.1016/j.envres.2022.114644 DOI: https://doi.org/10.1016/j.envres.2022.114644
28. Leroy, S. A. G., Crétaux, J.-F., & Arpe, K. (2020). Sea level trend and climate variables in the Caspian Sea: Satellite altimetry and hydrologic implications. Journal of Coastal Research, 36(1), 45–57. https://doi.org/10.2112/JCOASTRES-D-19-00045.1
29. Zonn, I. S., Kostianoy, A. G., Kosarev, A. N., & Glantz, M. (Eds.). (2010). The Caspian Sea Encyclopedia. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-642-11524-0 DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-642-11524-0
Жүктеулер
Жарияланды
Журналдың саны
Бөлім
Лицензия
Авторлық құқық (c) 2025 Серик Ахметов (Автор)
Бұл жұмыс Creative Commons Attribution-Коммерциялық емес 4.0 халықаралық лицензиясы.
